Giáo án NLS chuyên đề Vật lí 12 Bài 7: Siêu âm

Giáo án chuyên đề NLS Vật lí 12 (bộ SGK thống nhất từ 2026 - 2027) Bài 7: Siêu âm. Với năng lực số được tích hợp, tiết học sẽ giúp học sinh tăng cường khả năng ứng dụng công nghệ, tin học vào việc tìm hiểu các chuyên đề học tập. KHBD này là file word, tải về dễ dàng.

=> Giáo án tích hợp NLS chuyên đề Vật lí 12

Ngày soạn:…/…/…

Ngày dạy:…/…/…

BÀI 7: SIÊU ÂM

I. MỤC TIÊU

1. Kiến thức

Sau bài học này, HS sẽ:

  • Nêu được sơ lược cách tạo siêu âm (sử dụng bộ biến đổi điện - cơ từ tinh thể thạch anh hoặc gốm áp điện dựa trên hiệu ứng áp điện thuận và ngược).
  • Nêu được sơ lược cách tạo ra hình ảnh siêu âm các cấu trúc bên trong cơ thể (khái niệm đầu dò, sự phản xạ và khúc xạ của sóng siêu âm tại ranh giới giữa các mô, tác dụng của lớp gel nối, các kiểu hiển thị hình ảnh siêu âm kiểu A, kiểu B, M-scan và Doppler).
  • Từ tranh ảnh và tài liệu đa phương tiện, thảo luận để đánh giá được vai trò quan trọng của siêu âm trong đời sống y học (chẩn đoán không xâm lấn, theo dõi thai nhi, thăm khám nội tạng) và trong khoa học - công nghiệp (dò khuyết tật vật liệu, hàn siêu âm, khử khuẩn, khai thác thủy sản, nghiên cứu đại dương).

2. Năng lực

Năng lực chung: 

  • Năng lực tự học: Tự chủ và hợp tác với các bạn để nêu được cách tạo siêu âm, cách tạo ra hình ảnh siêu âm các cấu trúc bên trong cơ thể.
  • Năng lực giao tiếp hợp tác: Thảo luận và hỗ trợ các bạn để đánh giá được vai trò của siêu âm trong đời sống và trong khoa học. 
  • Năng lực giải quyết vấn đề: Nêu được cách tạo siêu âm, cách tạo ra hình ảnh siêu âm các cấu trúc bên trong cơ thể, cách tạo ra hình ảnh siêu âm các cấu trúc bên trong cơ thể.

Năng lực vật lí:

  • Nhận thức vật lí: Trình bày được định nghĩa sóng siêu âm (f > 20 kHz), đặc tính tần số dải MHz trong y tế, bản chất sóng cơ học và cơ chế tạo ra siêu âm bằng bộ biến đổi áp điện.
  • Tìm hiểu thế giới tự nhiên dưới góc độ vật lí: Phân tích được sự khác biệt về cường độ âm phản xạ tại các ranh giới da - mô - xương, giải thích hình ảnh thu được trên màn hình siêu âm kiểu A và kiểu B.
  • Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: Giải thích được lý do sử dụng gel siêu âm để loại bỏ lớp không khí, giải thích lý do siêu âm kiểu B an toàn cho thai nhi và lý do sóng siêu âm bị hạn chế khi chẩn đoán tổn thương não qua xương sọ.

Năng lực số:

  • [2.1.NC1a]: Tương tác thông qua các công nghệ số - HS sử dụng các thiết bị số có kết nối mạng để tương tác, thảo luận nhóm trực tuyến và chia sẻ tài liệu số.
  • [1.1.NC1a]: Duyệt, tìm kiếm và lọc dữ liệu, thông tin và nội dung số - HS áp dụng kĩ thuật tìm kiếm nâng cao trên môi trường số để tra cứu, thu thập và lựa chọn các tài liệu, sơ đồ mô phỏng 3D và video kĩ thuật uy tín về cấu tạo đầu dò siêu âm, hiệu ứng áp điện và sự phản xạ sóng siêu âm tại mặt phân cách các mô.
  • [3.2.NC1a]: Tích hợp và tạo lập lại nội dung số - HS sử dụng công cụ thiết kế số hoặc phần mềm trình chiếu để tổng hợp dữ liệu, xử lý hình ảnh/đồ thị điện áp - thời gian của siêu âm kiểu A, kiểu B, hoặc vẽ sơ đồ phân loại các dạng đầu dò siêu âm và tích hợp vào bài báo cáo số của nhóm.

Năng lực AI:

  • [12.A2.1]: Nguyên tắc đạo đức khi thiết kế AI - HS đánh giá tính an toàn vượt trội của sóng siêu âm (không phải bức xạ ion hóa) so với tia X/CT khi sử dụng các công cụ AI hỗ trợ tư vấn y học, đảm bảo nguyên tắc an toàn không gây hại cho bệnh nhân và thai nhi.
  • [12.A1.2]: Con người trong hệ thống AI – HS phân tích được vai trò của con người và AI trong trong hệ thống AI y khoa: con người kiểm soát, ra quyết định cuối cùng và chịu trách nhiệm dựa trên kết quả gợi ý của AI.
  • [12.C2.MR1]: Các yêu cầu dành cho công cụ AI hỗ trợ các hoạt động học tập và xã hội - HS tùy chỉnh câu lệnh (prompt) và ngữ cảnh để yêu cầu Chatbot AI hỗ trợ giải thích cơ chế biến đổi điện.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: Tích cực tra cứu tài liệu số, khai thác mô phỏng và thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ học tập nhóm.
  • Trung thực: Tự giác thu thập số liệu, khách quan trong báo cáo kết quả và không sao chép nguyên văn câu trả lời AI tạo ra mà không kiểm chứng.
  • Trách nhiệm: Có ý thức bảo vệ an toàn sức khỏe bản thân; tuân thủ các quy định về an toàn mạng, bản quyền và bảo mật dữ liệu y tế.

II. THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

1. Đối với giáo viên

  • SGK, SGV Chuyên đề học tập Vật lí 12, Kế hoạch bài dạy.
  • Hình ảnh liên quan đến nội dung bài học.
  • Máy chiếu, máy tính (nếu có).
  • Phiếu học tập.
  • Video AI được tạo bằng các công cụ AI để khởi động bài học.
  • Không gian lớp học trực tuyến Padlet/Google Forms/website kenhhoctap.

2. Đối với học sinh

  • HS cả lớp:

+ SGK Chuyên đề học tập Vật lí 12.

+ Hình vẽ liên quan đến nội dung bài học và các dụng cụ học tập theo yêu cầu của GV.

  • Điện thoại thông minh/máy tính bảng có kết nối mạng

III. TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

1. HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..

   

2. HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC

Hoạt động 1. Tìm hiểu về siêu âm

a. Mục tiêu: HS tìm hiểu về siêu âm: tần số, giới hạn của siêu âm.

b. Nội dung: GV hướng dẫn HS thực hiện theo các hoạt động trong SGK để tìm hiểu nội dung bài học.

c. Sản phẩm: Câu trả lời của HS. HS hình thành được kiến thức bài học. 

d. Tổ chức thực hiện:

HOẠT ĐỘNG CỦA GV - HSDỰ KIẾN SẢN PHẨMNLS/AI

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV hướng dẫn HS tìm hiểu SGK để tìm hiểu về tần số, giới hạn ứng dụng của siêu âm. Sau đó chốt lại kiến thức.

- GV yêu cầu HS dùng công cụ Chatbot AI (ChatGPT/Gemini) hoặc công cụ tìm kiếm nhập prompt: "Siêu âm là gì? Dải tần số của siêu âm y tế là bao nhiêu?"

- GV yêu cầu HS không ghi chép ngay mà phải đối chiếu kết quả của AI với thông tin mục I SGK tr.39 để kiểm chứng.

- HS trả lời Câu hỏi SGK tr.39: Tốc độ truyền siêu âm trong thạch anh là 5 700 m/s. Tính bước sóng của sóng siêu âm có tần số 2 MHz trong tinh thể thạch anh.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS đọc thông tin SGK sau đó trao đổi, thảo luận trả lời các câu hỏi mà GV đưa ra.

- GV quan sát, hướng dẫn, hỗ trợ HS (nếu cần thiết).

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện HS trả lời.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- Từ kết quả các hoạt động, GV nhận xét, đánh giá quá trình HS thực hiện nhiệm vụ.

- GV kết luận.

I. Siêu âm

+ Tần số sóng âm cao hơn 20 kHz được gọi là siêu âm.

+ Trong các thiết bị y tế, sóng siêu âm được sử dụng có dải tần số cỡ MHz.

+ Tốc độ của sóng siêu âm phụ thuộc vào môi trường mà chúng truyền qua.

+ Tốc độ truyền siêu âm qua mô cơ thể người vào khoảng 1500 m/s.

Câu hỏi (SGK -tr.39)

kenhhoctap

   

[12.A3.1]: HS đặt prompt yêu cầu AI cung cấp thông tin về siêu âm, thể hiện trách nhiệm bằng việc tự giác đối chiếu, kiểm chứng kết quả với SGK.

[1.2.NC1a]: HS thực hiện đánh giá độ tin cậy và độ chính xác của thông tin do chatbot AI sinh ra so với nguồn chính thống (SGK).

Hoạt động 2. Tìm hiểu về cách cải tạo ra siêu âm

a. Mục tiêu: HS nêu được cách tạo ra siêu âm.

b. Nội dung: GV hướng dẫn HS thực hiện theo các hoạt động trong SGK để tìm hiểu nội dung bài học.

c. Sản phẩm: Kết quả HS thực hiện các yêu cầu, gợi ý, dẫn dắt của GV. HS nêu được cách tạo ra siêu âm.

d. Tổ chức thực hiện:

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..

   

Hoạt động 3. Tìm hiểu về nguyên lí hoạt động của máy siêu âm

a. Mục tiêu: HS nêu được nguyên lí hoạt động của máy siêu âm.

b. Nội dung: GV hướng dẫn HS thực hiện theo các hoạt động trong SGK để tìm hiểu nội dung bài học.

c. Sản phẩm: HS hình thành được kiến thức bài học. HS nêu được nguyên lí hoạt động của máy siêu âm.

d. Tổ chức thực hiện:

HOẠT ĐỘNG CỦA GV - HSDỰ KIẾN SẢN PHẨMNLS/AI

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV hướng dẫn HS quan sát Hình 7.2, 7.3, 7.4 và tìm hiểu thông tin trong SGK để tìm hiểu nguyên lí hoạt động của sóng siêu âm. 

- GV yêu cầu HS thực hiện trả lời câu hỏi sau trên Padlet của lớp:

1. Giải thích vì sao khi siêu âm thì da và xương được hiển thị rõ ràng trong khi hình ảnh các cơ quan mềm hơn bên trong cơ thể không được hiển thị rõ?

2. Giải thích tại sao siêu âm ít được dùng để kiểm tra não.

- GV cho phép HS sử dụng công cụ AI sinh tạo văn bản để hỏi và lấy gợi ý, nhưng bắt buộc phải biên tập lại theo ngôn ngữ vật lí dễ hiểu nhất trình bày trên Padlet chung của lớp.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS đọc thông tin SGK sau đó trao đổi, thảo luận trả lời các câu hỏi mà GV đưa ra.

- GV quan sát, hướng dẫn, hỗ trợ HS (nếu cần thiết).

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện HS trả lời.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- Từ kết quả các hoạt động, GV nhận xét, đánh giá quá trình HS thực hiện nhiệm vụ.

- GV kết luận về nguyên lí hoạt động của máy siêu âm.

- GV giao về nhà cho HS tìm hiểu mục Em có biết.

   

III. Nguyên lí hoạt động của máy siêu âm

- Nguyên lí hoạt động của máy siêu âm là dựa vào định vị bằng sóng siêu âm, thông qua một đầu dò có chức năng phát và thu tín hiệu phản hồi của sóng siêu âm.

kenhhoctap

- Sóng siêu âm khi gặp mặt phân cách (ranh giới) trên đường đi sẽ bị phản xạ và khúc xạ (Hình 7.3 SGK). Đầu dò sẽ thu nhận tín hiệu sóng siêu âm phản xạ, chuyển đổi thành tín hiệu điện, được máy vi tính xử lí và hiển thị trên màn hình.

kenhhoctap

- Sự chênh lệch cường độ sóng siêu âm phản xạ càng lớn thì hình ảnh thu được càng rõ nét. Điều này cho phép giải thích khi siêu âm thì hình ảnh xương được thể hiện rõ trong khi khó nhìn thấy các mô mềm khác nhau (Hình 7.4 SGK).

kenhhoctap

Hoạt động (SGK -tr.41)

1. Khi sóng siêu âm đi từ chất lỏng vào da và từ mô vào xương có một sự thay đổi lớn về tín hiệu sóng âm phản xạ. Do đó, những bề mặt này cho tín hiệu âm phản xạ mạnh nên hình ảnh hiển thị rõ nét. Đối với các mô mềm khác cho tín hiệu phản xạ gần như nhau nên hình ảnh hiển thị không được rõ.

2. Não được bao quanh bởi xương rắn phản xạ mạnh sóng siêu âm. Do đó, sóng siêu âm khó thâm nhập vào não và do đó tín hiệu phản xạ âm rất yếu. Giải pháp thay thế là chụp cắt lớp, chụp cộng hưởng từ.

[12.A3.1]: HS sử dụng chatbot AI để phân tích hiện tượng vật lí, thể hiện sự chủ động khi biết chọn lọc, biên tập lại kết quả chứ không sao chép y nguyên.

[2.1.NC1a]: HS sử dụng nền tảng số Padlet để nộp bài thảo luận nhóm và tương tác với các nhóm khác.

Hoạt động 4: Tìm hiểu về nguyên tắc tạo hình ảnh siêu âm

a. Mục tiêu: HS nêu được nguyên tắc tạo hình ảnh siêu âm.

b. Nội dung: GV hướng dẫn HS thực hiện theo các hoạt động trong SGK để tìm hiểu nội dung bài học.

c. Sản phẩm: HS hình thành được kiến thức bài học. HS nêu được nguyên tắc tạo hình ảnh siêu âm.

d. Tổ chức thực hiện:

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..

   

Hoạt động 5: Tìm hiểu ứng dụng của siêu âm

a. Mục tiêu: HS nêu được nguyên tắc tạo hình ảnh siêu âm.

b. Nội dung: GV hướng dẫn HS thực hiện theo các hoạt động trong SGK để tìm hiểu nội dung bài học.

c. Sản phẩm: HS hình thành được kiến thức bài học. HS nêu được nguyên tắc tạo hình ảnh siêu âm.

d. Tổ chức thực hiện:

HOẠT ĐỘNG CỦA GV - HSDỰ KIẾN SẢN PHẨMNLS/AI

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV chia nhóm, yêu cầu HS sử dụng công cụ thiết kế Canva hoặc PowerPoint để tổng hợp các ứng dụng của siêu âm thành một infographic/slide ngắn.

- GV hướng dẫn HS quan sát và tìm hiểu thông tin trong SGK để tìm để ứng dụng của siêu âm, từ đó đánh giá vai trò của siêu âm trong đời sống và trong khoa học.

- HS trả lời Hoạt động (SGK -tr.43): Từ các thông tin, hình ảnh trên hãy đánh giá vai trò của siêu âm trong đời sống và trong khoa học.

- GV đặt thêm tình huống: "Hiện nay, phần mềm AI được tích hợp nhiều vào các dòng máy siêu âm hiện đại để tự động đo đạc thai nhi, phát hiện khối u bất thường. Theo em, khi có AI phân tích ảnh siêu âm, vai trò của bác sĩ có bị thay thế không? Giải thích."

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS đọc thông tin SGK sau đó trao đổi, thảo luận trả lời các câu hỏi mà GV đưa ra.

- GV quan sát, hướng dẫn, hỗ trợ HS (nếu cần thiết).

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện HS trả lời.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- Từ kết quả các hoạt động, GV nhận xét, đánh giá quá trình HS thực hiện nhiệm vụ.

- GV kết luận về ứng dựng của siêu âm.

   

V. Ứng dụng của siêu âm

Hoạt động (SGK -tr.43)

- Siêu âm có vai trò rất lớn trong đời sống và trong khoa học. (Hình ảnh)

kenhhoctap

- Đặc biệt vai trò trong chẩn đoán hình ảnh trong y học như:

  • Giúp thăm khám được hầu hết các bệnh lí như: u, viêm, dị dạng, tại các vị trí như ổ bụng, tiểu khung, gan, mật, thận,...
  • Đánh giá được sự phát triển của thai nhi, đặc biệt với siêu âm 3D, 4D, các bác sĩ có thể đánh giá được đa số các dị tật về hình thái của thai.
  • Đánh giá được chính xác mức độ tràn dịch của màng phổi, màng ngoài tim....
  • Siêu âm cũng đánh giá khá chính xác kích thước và vị trí của sỏi trong chẩn đoán sỏi thận, sỏi bàng quang, niệu đạo.

Tuỳ theo chất lượng máy siêu âm và khả năng chẩn đoán của bác sĩ có thể giúp người bệnh được chẩn đoán nhanh chóng.

   

[3.1.NC1a]: HS áp dụng công cụ số (Canva/PPT) để thiết kế, sáng tạo bài thuyết trình trực quan về ứng dụng siêu âm.

[12.A1.2]: HS phân tích được vai trò của con người trong hệ thống AI y khoa: con người kiểm soát, ra quyết định cuối cùng và chịu trách nhiệm dựa trên kết quả gợi ý của AI.

3. HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP

a. Mục tiêu: HS sử dụng kiến thức đã học để làm bài tập, củng cố lại kiến thức đã học.

b. Nội dung: GV trình chiếu câu hỏi, HS suy nghĩ trả lời các câu hỏi.

c. Sản phẩm học tập: Câu trả lời của HS.

d. Tổ chức thực hiện:

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..

   

4. HOẠT ĐỘNG VẬN DỤNG

a. Mục tiêu: Vận dụng được các kiến thức đã học để giải quyết yêu cầu nhiệm vụ được nêu.

b. Nội dung: GV chiếu câu hỏi, yêu cầu HS suy nghĩ trả lời.

c. Sản phẩm học tập: Câu trả lời, kết quả thực hiện nhiệm vụ của HS.

d. Tổ chức thực hiện:

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..

   

Thông tin tải tài liệu:

Phía trên chỉ là 1 phần, tài liệu khi tải sẽ có đầy đủ. Xem và tải: Giáo án tích hợp NLS chuyên đề Vật lí 12 (cả năm) - Tại đây

Tài liệu khác

Chat hỗ trợ
Chat ngay