Định nghĩa:
- Bản đồ là hình vẽ thu nhỏ một khu vực hay toàn bộ bề mặt Trái Đất theo một tỉ lệ nhất định.
- Lược đồ là hình vẽ thu nhỏ một khu vực theo một tỉ lệ nhất định, có nội dung giản lược hơn bản đồ.
Quy tắc sử dụng (3 bước):
- Bước 1: Đọc tên bản đồ, lược đồ để biết phương tiện thể hiện nội dung gì.
- Bước 2: Xem chú giải để biết kí hiệu của các đối tượng lịch sử hoặc địa lí.
- Bước 3: Tìm đối tượng lịch sử hoặc địa lí dựa vào kí hiệu.
Ví dụ tiêu biểu: Bản đồ địa hình Việt Nam; Lược đồ khởi nghĩa Hai Bà Trưng năm 40.

2. Bảng số liệu, biểu đồ, trục thời gian

Định nghĩa:
- Bảng số liệu là tập hợp các số liệu về các đối tượng được sắp xếp một cách khoa học.
- Biểu đồ là hình vẽ thể hiện trực quan các số liệu.
- Trục thời gian là một đường thẳng thể hiện chuỗi các sự kiện lịch sử theo trình tự thời gian.
Quy tắc sử dụng (3 bước):
- Bước 1: Đọc tên bảng số liệu, biểu đồ, trục thời gian để biết phương tiện thể hiện nội dung gì.
- Bước 2: Đọc nội dung các cột, hàng (bảng số liệu); chú giải (biểu đồ); các sự kiện (trục thời gian) để biết sự sắp xếp thông tin.
- Bước 3: Tìm các số liệu hoặc mô tả nội dung cụ thể theo yêu cầu bài học.
Ví dụ tiêu biểu: Bảng số liệu/Biểu đồ diện tích và số dân một số tỉnh năm 2024; Trục thời gian một số sự kiện lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1975.

3. Hiện vật, tranh ảnh

Định nghĩa:
- Hiện vật lịch sử là những di tích, đồ vật,... trong quá khứ của con người còn được lưu giữ đến ngày nay.
- Tranh ảnh lịch sử, địa lí là những hình ảnh được vẽ hoặc chụp về các nhân vật, địa điểm, hiện vật, sự kiện lịch sử, đối tượng địa lí gắn với không gian cụ thể.
Quy tắc sử dụng (3 bước):
- Bước 2: Quan sát và mô tả những đối tượng lịch sử hoặc địa lí được giới thiệu thông qua hiện vật, tranh ảnh.
- Bước 3: Nhận xét về các đối tượng lịch sử hoặc địa lí theo yêu cầu bài học.
Ví dụ tiêu biểu: Mũi tên đồng Cổ Loa (hiện vật); Cảnh đồng Phong Nặm - Cao Bằng (tranh ảnh).

Các phương tiện hỗ trợ học tập môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 bao gồm: bản đồ, lược đồ, bảng số liệu, biểu đồ, trục thời gian, hiện vật và tranh ảnh.
Bản đồ và lược đồ giúp xác định vị trí, không gian và phân bố của các đối tượng địa lí, sự kiện lịch sử dựa vào hệ thống kí hiệu và chú giải.
Bảng số liệu và biểu đồ cung cấp thông tin định lượng, giúp người học dễ so sánh, đối chiếu và nhận xét về quy mô, số lượng của đối tượng.
Trục thời gian giúp hệ thống hóa các sự kiện lịch sử theo trình tự thời gian trước - sau một cách trực quan, khoa học.
Hiện vật và tranh ảnh là nguồn tư liệu thực tế giúp tái hiện sinh động hình ảnh, dấu tích của quá khứ và cảnh quan địa lí hiện tại.
Quy trình sử dụng mọi phương tiện đều tuân theo nguyên tắc chung 3 bước: Xác định mục đích (đọc tên) à Khai thác chi tiết (đọc nội dung/chú giải) à Tổng hợp thông tin (nhận xét/mô tả).

Slide 1: Tiêu đề
- Tiêu đề chính: Bài 1: Làm quen với phương tiện học tập môn Lịch sử và Địa lí.
- Nội dung: Tên giáo viên - Lớp 4 - Năm học 2026 - 2027.
Slide 2: Bản đồ và Lược đồ
- Tiêu đề: 1. Bản đồ, lược đồ.
- Nội dung: Khái niệm bản đồ/lược đồ; Sơ đồ 3 bước sử dụng bản đồ và lược đồ.
Slide 3: Bảng số liệu và Biểu đồ
- Tiêu đề: 2. Bảng số liệu, biểu đồ.
- Nội dung: Khái niệm bảng số liệu/biểu đồ; Quy trình 3 bước đọc và phân tích số liệu/biểu đồ.
Slide 4: Trục thời gian
- Tiêu đề: 3. Trục thời gian.
- Nội dung: Khái niệm trục thời gian; Cách xác định trình tự các sự kiện lịch sử theo thời gian.
Slide 5: Hiện vật và Tranh ảnh
- Tiêu đề: 4. Hiện vật, tranh ảnh.
- Nội dung: Phân biệt hiện vật và tranh ảnh; 3 bước quan sát, mô tả và nhận xét tư liệu hình ảnh/đồ vật.
Slide 6: Luyện tập & Vận dụng
- Tiêu đề: Luyện tập và Vận dụng.
- Nội dung: Bài tập hoàn thành sơ đồ tư duy các phương tiện học tập; Thực hành chọn và sử dụng 1 phương tiện cụ thể.