Giáo án NLS chuyên đề Vật lí 11 Bài 1: Trường hấp dẫn (P2)
Giáo án chuyên đề NLS Vật lí 11 (bộ SGK thống nhất từ 2026 - 2027) Bài 1: Trường hấp dẫn (P2). Với năng lực số được tích hợp, tiết học sẽ giúp học sinh tăng cường khả năng ứng dụng công nghệ, tin học vào việc tìm hiểu các chuyên đề học tập. KHBD này là file word, tải về dễ dàng.
=> Giáo án tích hợp NLS chuyên đề Vật lí 11
Các tài liệu bổ trợ
Ngày soạn:…/…/…
Ngày dạy:…/…/…
CHUYÊN ĐỀ 1: TRƯỜNG HẤP DẪN
BÀI 1: TRƯỜNG HẤP DẪN (5 TIẾT)
I. MỤC TIÊU
1. Kiến thức
- Nêu được ví dụ chứng tỏ tồn tại lực hấp dẫn của Trái Đất.
- Vận dụng được định luận Newton về hấp dẫn
cho một số trường hợp chuyển động đơn giản trong trường hấp dẫn. - Vận dụng được định luật Newton về hấp dẫn
cho một số trường hợp chuyển động đơn giản trong trường hấp dẫn. - Nêu được khái niệm trường hấp dẫn, giải thích được các hiện tượng tự nhiên do trường hấp dẫn gây ra (như hiện tượng thủy triều, sự chuyển động của các thiên thể, sao đôi).
- Giải thích được chuyển động của vật trong trường hấp dẫn của Trái Đất thông qua thí nghiệm tưởng tượng của Newton và tính được gia tốc rơi tự do ở các độ cao khác nhau.
2. Năng lực
Năng lực chung:
- Năng lực tự học: Chủ động tích cực thực hiện những công việc của bản thân trong học tập thông qua việc tham gia đóng góp ý tưởng, đặt câu hỏi và trả lời các yêu cầu.
- Giao tiếp và hợp tác: Thảo luận qua hình vẽ, tài liệu đa phương tiện nêu được một số kiến thức về trường hấp dẫn.
- Năng lực giải quyết vấn đề: Xác định được và biết tìm hiểu các thông tin liên quan đến trường hấp dẫn, đề xuất giải pháp giải quyết.
Năng lực vật lí:
- Nêu được ví dụ chứng tỏ tồn tại lực hấp dẫn của Trái Đất
- Vận dụng được định luận Newton về hấp dẫn
cho một số trường hợp chuyển động đơn giản trong trường hấp dẫn - Vận dụng được định luật Newton về hấp dẫn
cho một số trường hợp chuyển động đơn giản trong trường hấp dẫn - Thảo luận (qua hình vẽ, tài liệu đa phương tiện, nêu được:
- Mọi vật có khối lượng đều tạo ra một trường hấp dẫn xung quanh nó
- Trường hấp dẫn là trường lực được tạo ra bởi vật có khối lượng, là dạng vật chất tồn tại quanh một vật có khối lượng và tác dụng lực hấp dẫn lên vật có khối lượng đặt trong nó.
Năng lực số:
- [2.1.TC1a]: Tương tác thông qua công nghệ số - HS lựa chọn và sử dụng thành thạo các công nghệ số đơn giản và phổ biến (như Zalo, Padlet, Google Classroom) để tương tác, thảo luận nhóm, chia sẻ ý kiến và báo cáo kết quả các hoạt động học tập về trường hấp dẫn.
- [1.1.TC1a]: Duyệt, tìm kiếm và lọc dữ liệu, thông tin và nội dung số - HS xác định chính xác nhu cầu thông tin, tìm kiếm các video mô phỏng, hình ảnh và tài liệu đa phương tiện về chuyển động của các hành tinh, trò chơi ném còn, hiện tượng thủy triều và sao đôi trên môi trường số.
- [1.2.TC1a]: Đánh giá dữ liệu, thông tin và nội dung số - HS thực hiện phân tích, so sánh và đối chiếu độ tin cậy của dữ liệu thu thập được từ Internet/công cụ AI (như hằng số hấp dẫn G, gia tốc rơi tự do g) với thông tin chuẩn hóa trong sách giáo khoa.
- [3.1.TC1a]: Phát triển nội dung số - HS tạo và biên tập nội dung số ở các định dạng khác nhau (bài trình chiếu Canva/PowerPoint, video clip, sơ đồ tư duy số) để thể hiện kết quả dự án học tập tìm hiểu về sao đôi.
- [5.3.TC1a]: Sử dụng sáng tạo công nghệ số - HS áp dụng công cụ số (phần mềm mô phỏng PhET, công cụ vẽ sơ đồ) để giải quyết các tình huống học tập có vấn đề và hệ thống hóa kiến thức bài học.
Năng lực AI:
- [11.C2.MR1]: Một số ứng dụng AI trong học tập - HS sử dụng công cụ AI tạo sinh (như ChatGPT, Gemini, Canva AI) để hỗ trợ tìm kiếm, tóm tắt thông tin, gợi ý kịch bản và biên tập học liệu phục vụ nội dung bài học và báo cáo dự án.
- [11.C3.1]: Cách đặt prompt phù hợp với mục tiêu cụ thể - HS xác định và vận dụng được kĩ thuật đặt câu lệnh (prompt) nâng cao có ràng buộc định dạng đầu ra và chia nhỏ nhiệm vụ để truy vấn AI giải thích các hiện tượng vật lí phức tạp (hiện tượng thủy triều, hằng số G).
- [11.A1.2]: AI để nâng cao năng lực - HS phân tích các câu trả lời do AI cung cấp, kiểm chứng tính đúng đắn với kiến thức chuyên ngành Vật lí, đảm bảo vai trò chủ động và quyền kiểm soát của con người trong quá trình học tập.
3. Phẩm chất
- Chăm học, chịu khó tìm tòi tài liệu và thực hiện các nhiệm vụ học tập.
- Có trách nhiệm trong hoạt động nhóm, chủ động nhận và thực hiện tất cả các nhiệm vụ.
- Trung thực, cẩn thận khi thực hiện nhiệm vụ theo đúng yêu cầu của GV.
II. THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU
1. Đối với giáo viên
- Sách Chuyên đề, Sách chuyên đề GV, KHBD.
- Video mô tả chuyển động của các hành tinh trong hệ Mặt Trời, của Mặt trăng quanh Trái Đất.
- Tranh, ảnh theo các hình trong SGK.
- Máy chiếu, máy tính (nếu có).
- Video AI được tạo bằng các công cụ AI để khởi động bài học.
- Bài giảng điện tử (PowerPoint/Canva), phiếu học tập số trên Google Forms/Padlet, hệ thống câu hỏi trắc nghiệm tương tác trên website kenhhoctap.
- Trợ lý AI (ChatGPT/Gemini) được chuẩn bị sẵn các câu lệnh định hướng (Prompt template) hỗ trợ HS tra cứu kiến thức nâng cao.
2. Đối với học sinh
- Sách Chuyên đề Vật lí 11.
- Đọc trước bài học trong SGK.
- Tìm kiếm, đọc trước tài liệu có liên quan đến trường hấp dẫn.
- Thiết bị điện tử cá nhân/nhóm: Máy tính cầm tay, điện thoại thông minh hoặc máy tính bảng/laptop có kết nối Internet.
- Tài khoản truy cập các công cụ hỗ trợ học tập: Padlet nhóm, Canva, công cụ AI Chatbot (ChatGPT/Gemini).
III. TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
1. HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG
a. Mục tiêu: Thông qua quan sát, thảo luận, HS xác định được vấn đề cần tìm hiểu trong bài học: trường hấp dẫn
b. Nội dung: GV cho HS quan sát video về mô hình các hành tinh chuyển động xung quanh Mặt Trời, HS thảo luận xác định vấn đề bài học
c. Sản phẩm học tập: HS trả lời được những câu hỏi mà GV đưa ra để thảo luận về trường hấp dẫn
d. Tổ chức thực hiện:
Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập
- GV khai thác lại kiến thức của HS về trọng lực, lực hút của Trái Đất lên các vật và sự chuyển động của mặt trăng quanh Trái Đất, của các hành tinh quanh Mặt Trời.
- GV chiếu cho HS quan sát video về sự vận động của vũ trụ (link video)
- GV đặt vấn đề và đưa ra câu hỏi gợi mở: Mặt Trời giữa được các hành tinh quanh xung quanh là do có trường hấp dẫn của Mặt Trời tác dụng lực hấp dẫn lên các hành tinh này. Vậy trường hấp dẫn là gì?
- GV yêu cầu xem video AI được thiết kế để phục vụ bài dạy.
- GV yêu cầu HS trả lời câu hỏi xuất hiện trong video đó.
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập
- HS quan sát video, hình ảnh và đưa ra câu trả lời.
Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận
- GV mời 1 – 2 bạn ngẫu nhiên đứng dậy trình bày suy nghĩ của mình.
Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập
- GV tiếp nhận câu trả lời rồi dẫn dắt HS vào bài: Để trả lời câu hỏi này chúng ra vào bài học ngày hôm nay: Bài 1: Trường hấp dẫn
[2.1.NC1a: HS sử dụng công nghệ số (quan sát video AI và tương tác với câu hỏi trên màn hình) để tương tác với nội dung bài học.]
2. HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC
Hoạt động 3. Trường hấp dẫn
a. Mục tiêu: HS chứng tỏ rằng có trường sinh ra lực hấp dẫn và nêu lên tên trường hấp dẫn thông qua việc so sánh, bắc cầu về lực tĩnh điện, lực từ.
b. Nội dung: GV sử dụng phương pháp so sánh, bắc cầu về lực tĩnh điện, lực từ để chứng tỏ rằng có trường sinh ra lực hấp dẫn và nêu lên tên trường hấp dẫn; HS hoạt động theo nhóm để hoàn thành nhiệm vụ như hoạt động ở trang 10 SGK từ Hình 1.7 đến 1.9.
c. Sản phẩm học tập: Kết quả thảo luận, tìm hiểu của HS về trường hấp dẫn; câu trả lời cho các câu hỏi liên quan đến hiện tượng thủy triều trong phần hoạt động (SGK – tr10)
d. Tổ chức hoạt động:
| HOẠT ĐỘNG CỦA GV - HS | DỰ KIẾN SẢN PHẨM | NLS/AI |
Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập - GV tổ chức cho HS làm việc nhóm để thảo luận và trình bày lập luận chứng tỏ: Mọi vật có khối lượng đều tạo ra một trường hấp dẫn xung quanh nó. Gợi ý: + So sánh, bắc cầu về lực tĩnh điện, lực từ + Dựa vào các hiện tượng: vận động viên nhảy dù đang rơi; Trạm vũ trụ quay quanh Trái Đất; Hệ Mặt Trời quay quanh tâm Ngân Hà. à GV kết luận và nêu khái quát về trường hấp dẫn như trang 10 SGK - GV chiếu một số hình ảnh thủy triều, triều cường, triều thấp và nêu nguyên nhân là do có trường hấp dẫn của Trái Đất, Mặt Trăng, Mặt trời gây ra với nước trên Trái Đất.
Thủy triều
Triều cường gây ngập tại đường phố Cần Thơ
Triều thấp
Vị trí Mặt Trăng, Mặt Trời, Trái Đất trong các tình huống triều cường, triều thấp - Yêu cầu nhóm HS thảo luận và hoàn thành hoạt động 2( trang 10 SGK). 1. Nêu nhận xét về vị trí của Mặt Trăng và Mặt Trời với Trái Đất khi có triều cường và thấp. 2. Dựa vào hiện tượng thuỷ triều lên xuống, hãy chứng tỏ trường hấp dẫn là dạng vật chất tồn tại quanh một vật có khối lượng và tác dụng lực hấp dẫn lên vật có khối lượng đặt trong nó. 3. Nêu tác động của triều cường đối với đời sống của người dân. - GV giới thiệu với HS về hiện tượng sao đôi: Nếu hai ngôi sao ở gần nhau thì trường hấp dẫn của chúng sinh ra lực hút lẫn nhau, tạo thành cặp sao đôi.
Hình 1.10. Cặp sao đôi Albiero trong chòm sao Thiên Nga - GV chia HS thành các nhóm, mỗi nhóm khoảng 4 - 6 HS, yêu cầu các nhóm thực hiện dự án tìm hiểu về sao đôi để báo cáo dưới hình thức dự án học tập (làm việc nhóm ngoài giờ học) Lưu ý: Sản phẩm dự án có thể là video - clip HS tự quay và trình bày hoặc bản báo cáo, bài trình bày, trình chiếu về các nội dung trên. - GV hướng dẫn HS sử dụng AI Chatbot với prompt: Hãy gợi ý cấu trúc 4 phần cho bài thuyết trình Canva về Chủ đề Sao đôi trong Vật lí thiên văn dành cho học sinh THPT. - GV hướng dẫn HS thực hiện dự án tìm hiểu về sao đôi theo các bước gợi ý sau: Bước 1: Xác định nhiệm vụ: Tìm hiểu về sao đôi, cách phân loại sao đôi, vai trò của xác định hố đen, sao đôi trong thiên văn học. Bước 2: Xác định hình thức báo cáo kết quả tìm hiểu được. Bước 3: Xây dựng kế hoạch và thời gian thực hiện việc tìm hiểu các nội dung trên. Bước 4: Thống nhất tiêu chí đánh giá dự án đảm bảo nêu được các nội dung tìm hiểu ở trên. Bước 5: Thực hiện theo kế hoạch đã đề ra để hoàn thành sản phẩm trong đó có các tài liệu đa phương tiện chứa các thông tin về các nội dung đã tìm hiểu được. Bước 6: Báo cáo và đánh giá dự án đã thực hiện. Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập - HS đọc thông tin SGK, quan sát thí hình ảnh, video, chăm chú nghe GV giảng bài, trả lời các câu hỏi mà GV đưa ra. - HS làm việc nhóm ngoài giờ thực hiện dự án tìm hiểu về sao đôi Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận - GV mời đại diện HS trả lời, đưa ra ý kiến của bản thân. - GV mời HS khác nhận xét, bổ sung. - GV mời đại diện các nhóm trình bày về dự án tìm hiểu sao đôi (tiết học sau) Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập - GV đánh giá, nhận xét, tổng kết và chuyển sang nội dung luyện tập. | III. TRƯỜNG HẤP DẪN HĐ1 (SGK – tr10) 1. Hình 1.7 SGK. Người luôn rơi xuống Trái Đất chứng tỏ tồn lại lực hấp dẫn của Trái Đất tác dụng lên người. Hình 1.8 SGK tương tự Hình 1.7 SGK là do lực hấp dẫn của Trái Đất tác dụng lên trạm làm chúng chuyển động quanh Trái Đất. Hình 1.9 là do tâm ngân hà có khối lượng lớn, hút hệ Mặt Trời quay quanh nó. à Các hiện tượng trên chứng tỏ vật có khối lượng là Trái Đất, tâm Ngân Hà hút các vật có khối lượng khác quanh nó, tạo ra trường hấp dẫn, như điện trường quanh điện tích, từ trường quanh nam châm, quanh dây dẫn điện. * Kết luận: - Trường hấp dẫn là trường lực được tạo ra bởi vật có khối lượng. - Trên Trái Đất, hiện tượng thủy triều là do sự tác động của trường hấp dẫn do Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời gây ra. Hoạt động 2 (SGK – tr10) 1. Khi có triều cường trên Trái Đất thì Mặt Trăng ở cùng hướng hoặc ngược hướng với Mặt Trời đối với Trái Đất. Khi có triều thấp trên Trái Đất thì đường nối tâm của Mặt Trăng và Trái Đất vuông góc với đường nối tâm Trái Đất và Mặt trời. 2. Nước bao quanh Trái Đất do trường hấp dẫn của Trái Đất gây ra lực hấp dẫn giữ chúng. Phần nước ở về phía Mặt Trời chịu tác động của trường hấp dẫn do Mặt Trời gây ra, tác dụng lực hấp dẫn hút lớp nước ở phía đó về phía Mặt Trời nên tạo nên hiện tượng thủy triều lên, xuống khi Trái Đất tự quay quanh mình nó, hướng các vùng khác nhau về phía Mặt Trời. Khi Mặt trăng đi vào giữa khoảng không của Trái Đất và Mặt Trời, thì lớp nước trên Trái Đất khi đó chịu tác dụng của trường hấp dẫn cả của Mặt Trăng, tiếp tục làm lớp nước dâng cao hơn, gây nên triều cường. Khi Mặt Trăng di chuyển đến vùng nào thì thủy triều trên Trái Đất lên vùng đó là do trường hấp dẫn xung quanh Mặt Ttrăng tác dụng lên lớp nước đó. 3. Tác động của triều cường làm nước dâng cao gây ngập lụt. Đối với khu dân cư, triều cường gây ảnh hưởng đến giao thông, nhất là vào lúc tan giờ làm, buổi chiều tối làm tắc nghẽn giao thông, làm giảm tuổi thọ của các công trình xây dựng, nước dâng cao cuốn bùn, đất và các chất thải lên khu dân cư, đường giao thông gây ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến động vật,.... CH (SGK – tr10) Cách phân loại sao đôi. Một sao đôi được tạo thành từ một hệ thống gồm hai ngôi sao chuyển động trên quỹ đạo của khối tâm hai ngôi sao. Việc quan sát quỹ đạo của sao đôi sẽ xác định được khối lượng của chúng. Khối lượng của nhiều ngôi sao đơn sẽ được xác định bằng cách ngoại suy từ những sao đôi. Các sao đôi có thể được phân thành bốn kiểu dựa trên những tính chất có thể quan sát được của chúng gồm sao đôi thị giác, sao đôi quang phổ, sao đổi che nhau, sao đổi dao động hoặc cũng có thể phân loại thành ba kiểu dựa trên khoảng cách giữa các sao, so với kích thước của chúng gồm sao đôi tách rời, sao đôi bán tách rời, sao đôi tiếp xúc. | 3.1.TC1a: HS thiết kế bài trình chiếu Canva/ PowerPoint cho dự án sao đôi. 11.C2.MR1: HS sử dụng AI Chatbot hỗ trợ xây dựng kịch bản báo cáo dự án sao đôi. |
Hoạt động 4. Tìm hiểu chuyển động của vật trong trường hấp dẫn của Trái Đất
a. Mục tiêu: Thông qua mô hình thí nghiệm của Newton, HS tìm hiểu chuyển động của vật trong trường hấp dẫn của Trái Đất.
b. Nội dung:
- GV giới thiệu với HS thí nghiệm mô tả ucar Newton như Hình 1.12 SGK và giao nhiệm vụ cho HS thảo luận nhóm thực hiện nhiệm vụ ở trang 12 SGK
- GV tổ chức cho HS làm việc nhóm để thảo luận và trình bày hoạt động ở trang 12 SGK.
c. Sản phẩm học tập: Kết quả thảo luận, tìm hiểu của về chuyển động của vật trong trường hấp dẫn của Trái Đất, câu trả lời cho các hoạt động trong SGK – tr12, 13
d. Tổ chức hoạt động:
…………………………………………..
…………………………………………..
…………………………………………..
3. HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP
a. Mục tiêu: HS củng cố lại kiến thức thông qua hệ thống câu hỏi trắc nghiệm và bài tập tự luận
b. Nội dung: GV trình chiếu câu hỏi, HS suy nghĩ trả lời
c. Sản phẩm học tập: HS đưa ra được các đáp án đúng
d. Tổ chức thực hiện:
Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập
- GV tổ chức trò chơi trắc nghiệm trên trang web kenhhoctap.edu.vn để củng cố toàn bài.
- GV cung cấp mã QR hoặc đường Links cho HS chơi và làm bài tập:
Câu 1: Khi nói về lực hấp dẫn giữa hai chất điểm, phát biểu nào sau đây sai?
A. Lực hấp dẫn có phương trùng với đường thẳng nối hai chất điểm.
B. Lực hấp dẫn có điểm đặt tại mỗi chất điểm.
C. Lực hấp dẫn của hai chất điểm là cặp lực trực đối.
D. Lực hấp dẫn của hai chất điểm là cặp lực cân bằng.
Câu 2: Hiện tượng thủy triều xảy ra do:
A. Chuyển động của các dòng hải lưu.
B. Trái đất quay quanh mặt trời.
C. Lực hấp dẫn của mặt trăng - mặt trời.
D. Lực hấp dẫn của mặt trăng - trái đất..
Câu 3: Một vật có khối lượng m đặt ở nơi có gia tốc trọng trường g. Phát biểu nào sau đây sai?
A. Trọng lực có độ lớn được xác định bởi biểu thức P = mg.
B. Điểm đặt của trọng lực là trọng tâm của vật.
C. Trọng lực tỉ lệ nghịch với khối lượng của vật.
D. Trọng lực là lực hút của Trái Đất tác dụng lên vật.
Câu 4: …………………………………………..
…………………………………………..
…………………………………………..
- GV sử dụng ứng dụng kenhhoctap.edu.vn để tham khảo và cho sinh làm trắc nghiệm online.
- GV chiếu một số bài tập tự luận củng cố thêm kiến thức cho HS về trường hấp dẫn
Câu 1. Cho biết khoảng cách giữa tâm Mặt Trăng và tâm Trái 38.107 m; khối lượng Mặt Trăng và Trái Đất tương ứng là 7,37.1022 kg và 6.1024 kg; hằng số hấp dẫn G = 6,67.10-11 N.m2/kg2. Xác định độ lớn của lực hấp dẫn giữa Trái Đất và Mặt Trăng.
Câu 2. Khối lượng sao Hỏa bằng 3/25 khối lượng Trái Đất, bán kính sao Hỏa bằng 13/25 bán kính Trái Đất. Gia tốc rơi tự do trên mặt đất là g = 10 m/s2. Tính gia tốc rơi tự do trên sao Hỏa.
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập
- HS tiếp nhận câu hỏi, nhớ lại kiến thức đã học, tìm đáp án đúng.
Bước 3: HS báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận
- HS lần lượt đưa ra đáp án cho các bài tập trắc nghiệm:
| 1 - D | 2 – D | 3 - C | 4 - C | 5 - B |
* Bài tập tự luận
Câu 1.
…………………………………………..
…………………………………………..
…………………………………………..
Bước 4: GV đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập
- GV đánh giá, nhận xét, chốt đáp án.
[2.1.NC1a: HS sử dụng được công nghệ số để tương tác và phản hồi kiến thức nhanh chóng]
4. HOẠT ĐỘNG VẬN DỤNG
a. Mục tiêu: Vận dụng kiến thức đã học để giải một số bài tập vận dụng liên quan
b. Nội dung: GV tổ chức cho HS trình bày báo cáo các dự án về tìm hiểu triều cường, hố đen, sao đôi, máy đo trọng lực, bản đồ trọng lực.
c. Sản phẩm học tập: HS trình bày các dự án nhóm đã chuẩn bị
d. Tổ chức thực hiện:
…………………………………………..
…………………………………………..
…………………………………………..




