Giáo án NLS và AI Ngữ văn 8 Bài 5: Thực hành tiếng Việt (2)
Giáo án NLS và AI Ngữ văn 8 Bài 5: Thực hành tiếng Việt (2) được thiết kế theo hướng tích hợp năng lực số (NLS) và trí tuệ nhân tạo (AI). Tài liệu giúp giáo viên tổ chức hoạt động học tập sáng tạo, ứng dụng công nghệ hiệu quả. Đây là bản giáo án mới nhất, giáo viên tham khảo để giảng dạy tốt hơn.
=> Giáo án Ngữ văn 8 tích hợp NLS và AI
Ngày soạn: …/…/…
Ngày dạy: …/…/…
TIẾT : THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT
NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ NGHĨA HÀM ẨN CỦA CÂU
I. MỤC TIÊU
1. Mức độ yêu cầu cần đạt
- HS nhận biết được những ẩn ý của lời nói trong giao tiếp, tương quan giữa nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu
2. Năng lực
a. Năng lực chung
- Năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự quản bản thân, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác...
b. Năng lực riêng biệt
- Năng lực thu thập các thông tin liên quan đến bài thực hành
- Năng lực hợp tác khi trao đổi, thảo luận, hoàn thành các bài tập về nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu
- Năng lực tiếp thu tri thức tiếng việt để hoàn thành các bài tập, vận dụng thực tiễn
c. Năng lực số
- 2.2.TC2a: Thực hiện tìm kiếm và chọn lọc thông tin từ các kho ngữ liệu, từ điển số để tra cứu ý nghĩa sâu xa của ca dao, tục ngữ.
- 5.2.TC2a: Giao tiếp, chia sẻ và phản hồi sản phẩm học tập ngôn ngữ thông qua các không gian tương tác trực tuyến.
- 6.1.TC2a: Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo lập ngữ cảnh giả định, phân tích tâm lý nhân vật và giải mã các lớp nghĩa hàm ẩn tinh tế trong giao tiếp.
d. Năng lực AI
- 8.A1.2 (Tính chủ động của con người): Nhận biết được những rủi ro khi lạm dụng các công cụ AI tạo sinh để tạo lập ngữ cảnh giao tiếp hoặc giải mã nghĩa hàm ẩn (như việc AI có thể hiểu sai bối cảnh văn hóa Việt Nam, tạo ra các câu thoại rập khuôn hoặc giải nghĩa thiếu chính xác do "ảo giác công nghệ"); từ đó nêu được sự cần thiết và hình thành thói quen kiểm chứng, đối chiếu các phản hồi của AI với kiến thức ngôn ngữ học chuẩn xác trong sách giáo khoa.
- 8.A1.1 (Tính chủ động của con người): Nhận biết được giới hạn của AI so với con người; hiểu rõ việc thấu cảm và biểu đạt các lớp nghĩa hàm ẩn tinh tế, hóm hỉnh, sâu kín hay sự đồng điệu tâm hồn của nhân vật trong giao tiếp văn học và đời sống là thế mạnh xúc cảm độc bản của con người mà công nghệ AI chỉ có thể mô phỏng theo logic toán học chứ không thể tự thấu cảm hay trải nghiệm.
3. Phẩm chất:
- Thái độ học tập nghiêm túc, chăm chỉ.
II. THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU
1. Chuẩn bị của giáo viên:
- KHBD
- Phiếu bài tập, trả lời câu hỏi
- Bảng phân công nhiệm vụ cho học sinh hoạt động trên lớp
- Bảng giao nhiệm vụ cho học sinh học ở nhà
- Máy tính, máy chiếu.
- Video AI được tạo bằng các công cụ AI để khởi động bài học.
- Công cụ AI hỗ trợ: ChatGPT, Copilot.
2. Chuẩn bị của học sinh:
- SGK, SBT Ngữ văn 8, soạn bài theo hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài, vở ghi.
- Thiết bị số: Máy tính bảng hoặc điện thoại thông minh (nếu điều kiện cho phép) có kết nối Internet.
III. TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
1. KHỞI ĐỘNG
a. Mục tiêu: Tạo hứng thú cho HS, thu hút HS sẵn sàng HS thực hiện nhiệm vụ học tập học tập của mình từ đó khắc sâu kiến thức nội dung bài học nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu
b. Nội dung: GV đặt những câu hỏi gợi mở vấn đề cho HS.
c. Sản phẩm: Bài trình bày của HS về những ý hiểu của em trong câu nói
d. Tổ chức thực hiện:
Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập
GV yêu cầu HS trả lời các câu hỏi sau: Em hãy trình bày những ý hiểu của em về câu nói sau: "Anh ăn cơm chưa?". Theo em, có thể hiểu câu hỏi đó theo những cách như thế nào? (Gợi ý: Hãy đặt câu đó vào trong các bối cảnh khác nhau)
- GV tiếp tục chiếu cho HS xem video AI được thiết kế riêng cho bài học và yêu cầu HS trả lời câu hỏi xuất hiện trong video đó.
Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập
- HS nghe GV nêu yêu cầu, suy nghĩ hoàn thành bài tập theo hình thức cá nhân.
- HS sử dụng thiết bị cá nhân truy cập AI Chatbot, nhập lệnh: "Hãy viết 3 đoạn hội thoại cực ngắn có chứa câu 'Anh ăn cơm chưa?' sao cho ở mỗi đoạn, câu này mang một lớp nghĩa hàm ẩn khác nhau (ví dụ: một lời từ chối khéo, một lời nhắc nhở uống thuốc, một lời rủ đi ăn)". HS đối chiếu kết quả của AI với suy nghĩ của mình.
Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận
GV mời 2 – 3 HS trả lời
Câu hỏi này có thể có những cách hiểu như:
- Lời mời cùng đi ăn cho vui
- Một lời nhắc nhở ai đó trước khi uống thuốc (bạn đã ăn cơm chưa mà đã uống thuốc…)
-…
Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ
- GV nhận xét câu trả lời của HS, yêu cầu các HS khác lắng nghe có đưa ra nhận xét, góp ý cho phần trình bày của bạn.
- GV định hướng rà soát và kiểm chứng: "Qua các đoạn hội thoại do AI tạo ra trên màn hình, các em thấy máy xử lý ngôn ngữ rất nhanh. Tuy nhiên, các em cần nhận diện rõ rủi ro 'ảo giác AI' (hallucination) từ mô hình ngôn ngữ lớn. AI hoạt động dựa trên xác suất từ ngữ nên dễ đưa ra các câu thoại gượng gạo, rập khuôn hoặc không thấu hiểu sâu sắc thói quen văn hóa giao tiếp tế nhị của người Việt. Vì thế, tuyệt đối không sao chép máy móc kết quả từ máy. Các em cần có thói quen sử dụng tư duy ngôn ngữ cá nhân để chủ động đối chiếu, kiểm chứng kết quả của AI với tri thức Tiếng Việt chuẩn mực."
- GV nhấn mạnh ranh giới giới hạn cảm xúc: "Đồng thời, hãy nhớ rằng: Nghĩa hàm ẩn được tạo ra để truyền tải những điều kín đáo, ý nhị và sâu xa. Sự thấu cảm tinh tế và nhạy cảm giao tiếp giúp tạo nên sự uyển chuyển trong tâm tư giữa con người với con người là năng lực độc bản của chúng ta. AI là thuật toán vô hồn, hoàn toàn không có cảm xúc thật và trải nghiệm đời sống thực tế để thấu hiểu hay có được những rung cảm chân thành đó. Do đó, các em hãy tự tin làm chủ ngôn từ và tư duy thẩm mỹ tự chủ của mình."
[6.1.TC2a: HS ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) để tạo lập ngữ cảnh giả định, phân tích tâm lý nhân vật và giải mã các lớp nghĩa hàm ẩn tinh tế trong giao tiếp.]
[8.A1.2 / 8.A1.1: Học sinh phát hiện rủi ro thông tin sai lệch từ AI tạo sinh và giới hạn cảm xúc của máy; từ đó giữ vững năng lực cảm thụ thẩm mỹ tự chủ và có thói quen đối chiếu, kiểm chứng thông tin trước khi sử dụng.]
[2.1.TC2a: HS thực hiện các tương tác cơ bản với học liệu số (xem video, trả lời câu hỏi trên môi trường số)].
2. HÌNH THÀNH KIẾN THỨC
Hoạt động 1: Củng cố kiến thức đã học
a. Mục tiêu: Nắm được kiến thức về câu hỏi tu từ
b. Nội dung: HS sử dụng SGK, chắt lọc kiến thức để tiến hành trả lời câu hỏi liên quan đến bài học.
c. Sản phẩm học tập: HS trả lời các kiến thức về câu hỏi tu từ
d. Tổ chức thực hiện:
HOẠT ĐỘNG CỦA GV - HS | DỰ KIẾN SẢN PHẨM | NLS |
Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập * GV dẫn dắt: Trong giao tiếp bằng ngôn ngữ, có những ý nghĩa được hiển thị ngay trên từ ngữ (nghĩa tường minh), và có những ý nghĩa ngầm chứa, cần phải suy luận mới biết được (nghĩa hàm ẩn) GV yêu cầu HS dựa vào kiến thức đã học và phần chuẩn bị bài ở nhà, trả lời các câu hỏi sau: - Em hãy nêu những cách nhận biết nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu - Em hãy trình bày tác dụng của nghĩa hàm ẩn - GV trình chiếu một bảng so sánh (được thiết kế bằng Canva hoặc PowerPoint) tóm tắt sự khác biệt giữa hai loại nghĩa, kèm ví dụ minh họa trực quan. Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập - HS nghe câu hỏi, trả lời Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận hoạt động và thảo luận - GV mời 2 – 3 HS trình bày kết quả trước lớp, yêu cầu cả lớp nghe và nhận xét, góp ý, bổ sung. Bước 4: Đánh giá kết quả HS thực hiện nhiệm vụ học tập - GV nhận xét, bổ sung, chốt lại kiến thức è Ghi lên bảng. | I. Ôn lại kiến thức Nhận biết nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu thông qua các ví dụ - Có những nghĩa hàm ẩn phụ thuộc vào ngữ cảnh và ngược lại, có những nghĩa hàm ẩn lại không phụ thuộc vào ngữ cảnh. Ví dụ: + Với câu nói “Ngày mai tôi đi Hà Nội” có thể hiểu là “Ngày mai tôi không gặp mặt với nhóm được” nhưng cũng có thể hiểu “ Anh có cần gửi gì cho người thân ở Hà Nội thì tôi sẽ mang giúp cho”, … -> Những nghĩa này tuỳ thuộc vào nội dung trao đổi trước đó của người nói/ người viết với người nghe/người đọc + Với câu nói “Nó lại đi Đà Lạt”, câu này cho biết một người nào đó đi Đà Lạt, và nhờ vào từ lại mà ta hiểu rằng trước đó người này cũng từng đi Đà Lạt -> Nghĩa hàm ẩn của câu này được suy ra từ nghĩa của từ trong câu chứ không phụ thuộc vào ngữ cảnh 2. Tác dụng của nghĩa hàm ẩn - Nghĩa hàm ẩn giúp truyền tải nhiều điều kín đáo, ý nhị, sâu xa, … làm cho giao tiếp ngôn từ được uyển chuyển, phong phú. Đặc biệt trong văn học, các nội dung, thông điệp mà tác giả muốn truyền tải thường được thể hiện dưới hình thức nghĩa hàm ẩn. Ví dụ Chuột chù chê khỉ rằng hôi Khỉ mới trả lời: Cả họ mày thơm (Ca dao) Chuột chù và khỉ đều là các loài có mùi hôi. Nhưng thật hài hước, chuột chù lại chê khỉ hôi trong khi chính mình là loài hôi có tiếng. Nghĩa tường minh trong câu trả lời của khỉ là lời khen nhưng nghĩa hàm ẩn thể hiện sự mỉa mai của chuột chù -> Câu ca dao có hàm ý phê phán những người đã không tự biết cái xấu của mình lại còn đi chê bai người khác | 3.1.TC2b: HS sử dụng được các phần mềm số để trực quan hóa nội dung bài học. |
3. HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP
a. Mục tiêu: Củng cố lại kiến thức về tiếng việt
b. Nội dung: GV chiếu bài tập, HS suy nghĩ, trả lời.
c. Sản phẩm học tập: HS hoàn thành các bài tập trong sách giáo khoa.
d. Tổ chức thực hiện: