Giáo án NLS chuyên đề Ngữ văn 10 CĐ 2 Phần 1: Tìm hiểu về sân khấu hoá tác phẩm văn học

Nhiệm vụ 1: Đọc kịch bản 

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV tổ chức cho HS phân vai đọc văn bản trong SGK. Cần có 9 HS tham gia phân đọc (1 HS đọc phần tóm tắt và lời dẫn; 8 HS đọc các vai Nha, Cuội, Điền, Quận chúa, Lụa, Bờm, Sim và lũ trẻ).

- GV lưu ý HS quan sát các box bên phải văn bản, tập trung vào ngôn ngữ đối thoại và các chỉ dẫn diễn xuất, chỉ dẫn sân khấu.

• HS tiếp nhận nhiệm vụ

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

• HS tiến hành đóng phân vai. 

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV lưu ý một số điều khi phân vai.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, chốt kiến thức

Nhiệm vụ 2: Khám phá kịch bản 

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV dẫn dắt HS tìm hiểu một số tri thức cần cho việc đọc hiểu kịch bản: Về tác giả Lưu Quang Vũ 

- GV dựa vào nội dung phần giới thiệu tác giả ở CĐHT Ngữ văn lớp 10 – SGK (tr. 52) để tự tìm hiểu thêm và giới thiệu với HS, hoặc yêu cầu HS tự tìm hiểu trước khi học bài này, sau đó, trình bày trước lớp một số kiến thức về tiểu sử và sự nghiệp của tác giả Lưu Quang Vũ. 

- GV cần nhấn mạnh những đóng góp của Lưu Quang Vũ trong lĩnh vực kịch nói và sân khấu, nhất là những vở kịch lấy từ tích truyện dân gian. GV có thể tìm đọc các tài liệu đã được cung cấp và gợi ý trong phần Tài liệu tham khảo để giúp HS thực hiện hoạt động này.

- GV chia lớp thành 4 nhóm để trả lời 8 câu hỏi:

1. Tìm đọc các truyện dân gian Nói dối như Cuội, Sự tích chú Cuội cung trăng và cho biết: Có những nhân vật mới nào trong kịch bản của Lưu Quang Vũ so với truyện dân gian? Các nhân vật đó đóng vai trò gì trong vở kịch? 

2. Khi xây dựng hình tượng nhân vật Cuội, tác giả đã tiếp thu và cải biên những gì ở truyện dân gian? Sự tiếp thu và cải biên đó có thuyết phục hay không? Vì sao? 

3. Cuộc đối thoại giữa Lụa và Cuội thể hiện mâu thuẫn gì? Các mâu thuẫn đó được thể hiện bằng ngôn ngữ như thế nào? Ngôn ngữ đó có gì khác so với ngôn ngữ giao tiếp thông thường?

4. Có thể xem việc tác giả đưa vào vở kịch nhân vật Bờm (vốn ở trong một bài ca dao không nằm trong chùm truyện dân gian về Cuội) là một phá cách, sáng tạo hay không? Vì sao?

5. Ở đoạn kết của vở kịch, Cuội đã quyết định bay lên trời. Theo bạn, quyết định này có mâu thuẫn với các lời nói và hành động của Cuội trong các đoạn trên hay không? Vì sao?

6. So sánh đoạn kết của truyện dân gian Sự tích chú Cuội cung trăng với đoạn kết vở kịch Lời nói dối cuối cùng, bạn thấy có điểm gì khác nhau? Ý nghĩa của sự khác nhau đó là gì?

7. Thông qua vở kịch, Lưu Quang Vũ đã đề cập vấn đề gì trong đời sống đương đại?

8. Nếu muốn biểu diễn vở kịch này, bạn sẽ làm gì để kịch bản của Lưu Quang Vũ gần gũi hơn với đời sống đương đại?

- Để trả lời 8 câu hỏi này một cách hệ thống, GV mở một bảng Padlet chung. Yêu cầu các nhóm áp dụng xử lý nhận thức tập thể: Cùng nhau thảo luận, gõ câu trả lời của nhóm mình lên Padlet để cả lớp có thể đọc chéo và bổ sung ý kiến cho nhau.

- Ở câu số 8 (Làm gì để kịch bản gần gũi đời sống đương đại?), HS hãy liên hệ các ứng dụng AI trong thực tế: Nếu làm đạo diễn, em có thể ứng dụng công cụ AI nào để hỗ trợ khâu thiết kế trang phục hoặc viết lại một số lời thoại châm biếm bằng ngôn ngữ Gen Z?

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS thảo luận nhóm, phân tích tác phẩm.

- HS thao tác gõ câu trả lời lên không gian số Padlet và suy nghĩ về các ứng dụng AI.

Bước 3: Báo cáo kết quả, thảo luận

- Dựa trên Padlet, đại diện HS trình bày các câu trả lời.

- Báo cáo AI: HS nêu ý tưởng sử dụng ChatGPT để gợi ý các "trend" từ khóa hiện đại lồng vào lời thoại của Cuội; hoặc dùng Midjourney để phác thảo nhanh ý tưởng trang phục sân khấu cách tân.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện

- GV nhận xét, chốt ý nghĩa sâu sắc của vở kịch và đánh giá tính sáng tạo của HS.

1. Đọc kịch bản 

- Lời thoại: Thể hiện tính cách, mâu thuẫn nhân vật.

- Chỉ dẫn sân khấu: Định hướng hành động, bối cảnh cho diễn viên và đạo diễn.

2. Khám phá kịch bản

- Sự tiếp thu và cải biên: Không phải là hai yếu tố loại trừ nhau. Ví dụ: Cuội trong kịch cũng bay lên cung trăng như truyện dân gian, nhưng động cơ thúc đẩy hành động bay lên cung trăng là khác.

- Mâu thuẫn nhân vật: Cuội có mâu thuẫn giữa ý định tốt đẹp và hành động lừa lọc. Ngôn ngữ kịch bản mang tính hành động, thể hiện tính cách nhân vật.

- Sáng tạo nhân vật mới: Việc đưa nhân vật Bờm (đại diện cho tính cách thật thà, chất phác) vào vở kịch tạo nên sự so sánh với nhân vật Cuội, là một phá cách sáng tạo.

Gợi ý trả lời câu hỏi. 

1. 

+ Các nhân vật mới: Trong kịch bản, Lưu Quang Vũ đã sáng tạo thêm các nhân vật không có trong truyện cổ tích về Cuội như: Lụa, Bờm, Nha, Điền, Quận chúa...

+ Vai trò: Các nhân vật này đóng vai trò tạo ra hệ thống các mối quan hệ xã hội phức tạp, từ đó thúc đẩy xung đột kịch phát triển.

• Nhân vật Lụa đại diện cho sự chân thiện mỹ, niềm tin thuần phác.
• Nhân vật Bờm đại diện cho sự khờ khạo nhưng chân thật.
• Các nhân vật thuộc phe quyền lực (Quan, Quận chúa) đại diện cho thói rởm đời, tham lam, tham nhũng.
• Tất cả làm nền tảng để làm nổi bật sự mâu thuẫn giữa thật - giả, tốt - xấu xoay quanh nhân vật trung tâm là Cuội.

2.

+ Tiếp thu: Tác giả giữ lại những nét đặc trưng nhất của Cuội dân gian: cái tên, sự thông minh, lém lỉnh, tài nói dối như cuội, và cái kết bay lên cung trăng.

+ Cải biên: Cuội trong kịch mang chiều sâu tâm lý phức tạp. Động cơ nói dối của Cuội không chỉ để lừa gạt cho vui hay trục lợi cá nhân, mà nhiều khi xuất phát từ mục đích tốt, hoặc để châm biếm, chống lại cái ác, cái thói rởm đời của quan lại. Tuy nhiên, Cuội dần bị cuốn vào vòng xoáy của sự dối trá và phải trả giá.

+ Tính thuyết phục: Sự cải biên này rất thuyết phục. Nó biến Cuội từ một nhân vật dân gian mang tính giai thoại một chiều thành một con người mang bi kịch của thời đại. Điều này giúp tác phẩm mang chiều sâu triết lý nhân sinh, phù hợp với tư duy tiếp nhận của khán giả hiện đại. 

3. 

+ Mâu thuẫn: Cuộc đối thoại thể hiện mâu thuẫn gay gắt giữa sự trung thực, ngay thẳng, khao khát sống thật (Lụa) và sự lừa lọc, giảo hoạt, dùng sự dối trá để đối phó với cuộc đời (Cuội).

+ Cách thể hiện: Mâu thuẫn được bộc lộ qua những màn tranh luận trực diện, lời thoại sắc bén, nhịp điệu nhanh và căng thẳng. Lụa thường dùng những câu chất vấn, trong khi Cuội dùng những lời lẽ ngụy biện.

+  Sự khác biệt của ngôn ngữ kịch: 

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..

[5.3.NC1b]: HS áp dụng xử lý nhận thức tập thể thông qua nền tảng bảng ảo (Padlet) để chia nhỏ nhiệm vụ, cùng phân tích tác phẩm và giải quyết 8 câu hỏi lí thuyết một cách trực quan, đồng bộ.

[10.C2.1]: HS liên hệ và nhận diện được vai trò của các ứng dụng AI tạo sinh (như công cụ tạo văn bản, tạo ảnh) trong việc hỗ trợ các khâu sáng tạo, thiết kế sân khấu thực tiễn.