Giáo án NLS chuyên đề Ngữ văn 10 CĐ 3 Phần 2: Viết bài về một tập thơ, một tập truyện ngắn hoặc một tiểu thuyết

Nhiệm vụ 1: Viết theo hướng nghiên cứu văn học

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

• GV cho HS nghiên cứu văn bản “Tựa Gió đầu mùa” và trả lời các câu hỏi:

(1) Văn bản đã giới thiệu và phân tích những nội dung nổi bật gì của tập truyện Gió đầu mùa của Thạch Lam?

(2) Xác định dàn ý của bài viết và nhận xét về cách trình bày lí lẽ và bằng chứng của tác giả

(3) Bài viết của Khái Hưng giúp bạn biết điều gì về Thạch Lam và các truyện ngắn của ông trước khi đọc tập truyện Gió đầu mùa?

• HS tiếp nhận nhiệm vụ

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

• Các nhóm thảo luận để trả lời câu hỏi

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện nhóm lên trả lời câu hỏi

- Các nhóm khác lắng nghe nhận xét và bổ sung

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, chốt kiến thức.

Nhiệm vụ 2: Viết theo hướng thưởng thức, trải nghiệm 

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

• GV cho HS nghiên cứu văn bản “Chân trời không bao giờ cũ” và trả lời các câu hỏi:

(1) Sự đồng cảm của người viết với tác giả Hồ Dzếnh và tập Chân trời cũ đã được thể hiện như thế nào trong bài viết? 

(2) Bài viết đã giúp bạn hiểu như thế nào về mối quan hệ giữa văn và đời? Theo bạn, cách tiếp cận sáng tác từ góc nhìn của tác giả bài viết có đặc điểm và ưu thế gì? 

(3) Hãy nhận xét về giọng điệu của bài viết và sự phù hợp của nó với đối tượng được nói tới. 

(4) Sau khi đọc bài viết, bạn có muốn tìm đọc tập truyện ngắn Chân trời cũ không? Vì sau? 

• HS tiếp nhận nhiệm vụ

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

• Các nhóm thảo luận để trả lời câu hỏi

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện  nhóm lên trả lời câu hỏi

- Các nhóm khác lắng nghe nhận xét và bổ sung

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, chốt kiến thức.

Nhiệm vụ 3: Viết theo hướng giới thiệu, quảng bá 

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

• GV cho HS nghiên cứu văn bản “Nhà thơ Quang Dũng – khúc song hành thơ và họa” và trả lời các câu hỏi:

(1) Bài viết đã đưa đến những thông tin gì về cuốn sách? 

(2) Những nội dung nổi bật nào của cuốn sách đã được tác giả giới thiệu? Cách giới thiệu đó có thể khơi lên ở người đọc những ấn tượng gì về cuốn sách? 

(3) Cách trình bày, triển khai văn bản này có điểm gì khác so với hai văn bản trên? 

• HS tiếp nhận nhiệm vụ

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

• Các nhóm thảo luận để trả lời câu hỏi

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện  nhóm lên trả lời câu hỏi

- Các nhóm khác lắng nghe nhận xét và bổ sung

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, chốt kiến thức.

Nhiệm vụ 4: Phân tích 3 văn bản mẫu (Nghiên cứu – Thưởng thức – Quảng bá) 

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

- GV chia 3 nhóm lớn, giao nhiệm vụ phân tích 3 văn bản mẫu trong SGK theo hệ thống câu hỏi.

- GV đặt vấn đề: "Khi phân tích văn bản 2 (Thưởng thức, trải nghiệm), văn bản đòi hỏi cảm xúc tri âm sâu sắc giữa người đọc và tác giả. Nếu chúng ta giao cho AI viết bài này, rủi ro đối với dự án viết lách của em là gì?"

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS đọc SGK, thảo luận nhóm.

- HS thảo luận về rủi ro của AI trong nghệ thuật.

Bước 3: Báo cáo kết quả, thảo luận

- Đại diện các nhóm trình bày đặc điểm của 3 hướng viết.

- Báo cáo AI: Rủi ro lớn nhất là AI không có cảm xúc thật và trải nghiệm nhân sinh, dẫn đến bài viết sáo rỗng, rập khuôn, thui chột kĩ năng tư duy rung cảm của học sinh. HS phải tự viết bằng chính trái tim mình.

Bước 4: Kết luận, nhận định

- GV chốt đặc điểm của 3 hướng viết.

1. Viết theo hướng nghiên cứu văn học

(1) Văn bản đã tập trung làm nổi bật những đặc điểm cốt lõi trong nội dung và phong cách sáng tác của tập truyện Gió đầu mùa:

+ Đề tài bình dị, gần gũi: Truyện của Thạch Lam không cần đến những cốt truyện lắt léo, rùng rợn hay kì vụ. Tác phẩm tập trung vào những cảnh tượng, câu chuyện xảy ra hằng ngày như một dãy phố chợ tồi tàn, cái vui sướng của người thất nghiệp, hay cái chết của một người bạn nghèo.

+ Sự thành thực đến mức can đảm: Khái Hưng nhấn mạnh phẩm chất thành thực trong văn Thạch Lam, dám phơi bày những góc khuất tâm lí, những "nỗi băn khoăn, những nỗi vui mừng, lo sợ, tức tối, thèm muốn, ghen ghét" ẩn sâu trong tâm hồn.

+ Ngòi bút thiên về cảm giác: Thạch Lam được xếp vào hạng nhà văn "thiên về cảm giác" hơn là tư tưởng, dùng những rung động tinh tế nhất của bản thân để mô tả cảnh vật và tâm lí nhân vật.

+ Lòng trắc ẩn và thái độ sống: Tác phẩm chứa đựng tình cảm sâu xa, sự xót thương mãnh liệt đối với những người nghèo khổ (bác Lê, anh Sinh, cụ Dư) và thái độ căm ghét những kẻ giàu sang, hợm hĩnh.

(2) Cách triển khai thông tin đã được tác giả thực hiện trong bài như sau:

+ Mở bài: Giới thiệu quan niệm về truyện ngắn của Thạch Lam, đó là việc viết lên giấy những điều trông thấy, nghe thấy và nảy ra trong thâm tâm từ những sự việc bình dị nhất.

+ Thân bài: Triển khai các bình diện làm nên sức hấp dẫn của truyện ngắn Thạch Lam:

• Sự thành thực và can đảm trong việc phơi bày nội tâm (Minh chứng qua truyện Những ngày mới, Một cơn giận).
• Phương diện chủ quan và khả năng miêu tả bằng cảm giác tinh tế (Minh chứng qua các trích đoạn miêu tả trong Gió lạnh đầu mùa, Trở về, Những ngày mới).

+ Kết bài: Sự thống nhất, kết nối giữa con người thực ngoài đời (bề ngoài lạnh lùng, điềm tĩnh) và thế giới nội tâm mãnh liệt, đầy tình thương người nghèo được thể hiện trong tác phẩm của Thạch Lam.

Nhận xét: 

+ Lí lẽ thuyết phục, logic: Khái Hưng đi từ những nhận định mang tính khái quát về lí luận văn học (quan niệm về truyện ngắn) rồi mới đi sâu vào mổ xẻ đặc trưng phong cách cá nhân của Thạch Lam.

+ Bằng chứng phong phú, đắt giá: Tác giả không nói suông mà liên tục trích dẫn trực tiếp các chi tiết, hình ảnh từ chính các truyện ngắn (Những ngày mới, Gió lạnh đầu mùa, Trở về) để chứng minh cho khả năng miêu tả cảm giác của Thạch Lam. Ngoài ra, việc sử dụng những chi tiết đời thực (cuộc trò chuyện, thái độ của Thạch Lam ngoài đời) làm bằng chứng đã tạo nên sự tin cậy và chiều sâu cho bài phê bình. 

(3) Bài viết của Khái Hưng đóng vai trò như một "chiếc chìa khóa" định hướng tâm thế tiếp nhận cho độc giả trước khi bước vào thế giới nghệ thuật của Gió đầu mùa:

+ Điều chỉnh kì vọng đọc: Người đọc sẽ không tìm kiếm những cốt truyện li kì, giật gân hay những triết lí to tát, mà chuẩn bị tâm thế để đón nhận những rung động nhẹ nhàng, tinh tế từ những điều nhỏ bé, giản dị nhất trong đời sống.

+ Hiểu sâu sắc hơn về tác giả: Độc giả được cung cấp một cái nhìn chân dung sống động về Thạch Lam – một con người bề ngoài có vẻ lạnh lùng nhưng ẩn chứa một trái tim nhạy cảm, dũng cảm đối diện với sự thật và chan chứa tình yêu thương những kiếp người nhỏ bé. Điều này giúp người đọc dễ dàng nảy sinh sự đồng cảm và trân trọng hơn đối với từng trang viết của ông.

Tổng kết:

• Viết theo hướng nghiên cứu văn học:

+ Thể hiện phần bình, luận những nội dung hoặc vấn đề chính được tác giả tập trung thể hiện trong tập thơ, tập truyện ngắn hoặc tiểu thuyết.
+ Thể hiện cái nhìn bao quát của người viết về những giá trị nổi bật, xuyên suốt làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm và thể hiện phong cách của tác giả.

+ Thể hiện quan điểm đánh giá khách quan với những bằng chứng phong phú, sát hợp.

+ Ngôn ngữ đảm bảo tính khoa học.

2. Viết theo hướng thưởng thức, trải nghiệm 

(1) Tác giả Vương Trí Nhàn đã bộc lộ sự tri âm, đồng cảm sâu sắc qua thái độ nâng niu, thấu hiểu cả cuộc đời lẫn văn chương của Hồ Dzếnh:

+ Thấu hiểu sự nghiệp khiêm tốn về số lượng: Không đánh giá nhà văn qua sự "đồ sộ" của tác phẩm. Người viết trân trọng khẳng định cuốn sách Chân trời cũ dù "chưa đầy 200 trang" nhưng đã đủ tư cách đưa Hồ Dzếnh trở thành "một tên tuổi vĩnh viễn trong lịch sử văn học".

+ Đồng cảm với cốt cách "lơ đãng": Vương Trí Nhàn thấu hiểu và xếp Hồ Dzếnh vào kiểu nhà văn đặc biệt – những người mang vẻ ngoài "lơ đãng, tâm trí để tận đâu đâu", viết rất ít nhưng những trang viết ấy lại chắt lọc tinh hoa và "cứ sống mãi trong lòng người yêu văn chương".

+ Trân trọng tâm thế sống: Dành sự ngưỡng mộ cho vẻ "thản nhiên", nụ cười thường trực bình yên của Hồ Dzếnh trong những năm tháng cuối đời, bất chấp những "thế sự buồn rầu và cảnh đời hùng tráng".

(2) 

+ Mối quan hệ giữa văn và đời: Bài viết cho thấy cuộc đời thực và trang văn có sự gắn kết hữu cơ, độc đáo như một "số phận không ai có thể chọn lựa". Chính lối sống điềm đạm, không màng danh lợi vồn vã, thấu hiểu nhân tình thế thái của Hồ Dzếnh đã kết tinh nên Chân trời cũ – một thứ "văn chương không có tuổi", giữ mãi sự trong trẻo và vĩnh cửu.

+ Ưu thế của cách tiếp cận từ góc nhìn tác giả: Việc soi chiếu từ cuộc đời thực (tiểu sử, tính cách, số phận) vào tác phẩm giúp bài phê bình không bị khô khan. Cách viết này tạo ra một "sợi dây" kết nối đầy tính nhân văn, giúp độc giả hiểu rằng mỗi tác phẩm là máu thịt, là sự phản chiếu chân thật nhất linh hồn của người cầm bút, từ đó dễ dàng nảy sinh sự đồng điệu.

(3) 

Đặc điểm giọng điệu: Bài viết mang giọng điệu chiêm nghiệm, trầm lắng, nhẹ nhàng và chan chứa tình cảm (đậm chất tản văn/tùy bút).

Sự phù hợp: Giọng điệu này hoàn toàn đồng điệu và vừa vặn với đối tượng được nói tới. Một nhà văn hiền lành, lặng lẽ với lối sống "thanh thản", "thản nhiên" như Hồ Dzếnh cần được tiếp cận bằng một thái độ điềm tĩnh, sâu sắc và đầy tính tri âm như thế, thay vì lối phê bình sắc lạnh hay ồn ào.

(4) 

Gợi ý trả lời: Chắc chắn bài viết sẽ khơi gợi mong muốn được tìm đọc ngay tác phẩm.

Lí do: Người đọc sẽ bị kích thích sự tò mò bởi những lời nhận xét đầy tính khẳng định của Vương Trí Nhàn. Ta muốn tự mình trải nghiệm xem thứ "văn chương không có tuổi" được viết ra khi tác giả mới 26 tuổi mang dáng vẻ như thế nào; muốn tìm hiểu xem điều gì ở vóc dáng mỏng manh chưa đầy 200 trang sách ấy lại có sức mạnh giúp một người lơ đãng "sống mãi trong lòng người yêu văn chương".

Tổng kết: 

Đặc điểm của bài viết theo hướng thưởng thức, trải nghiệm:

- Thể hiện cảm nhận, trải nghiệm về những nét nổi bật của tác phẩm, về tác giả và những gì tạo nên sức hấp dẫn hoặc giá trị thẩm mĩ riêng của cuốn sách. 

- Cách viết thiên về sử dụng bút pháp trữ tình, với những liên tưởng, suy ngẫm, khơi gợi đến những điều trong và ngoài tác phẩm theo dòng suy nghĩ của người viết. 

3. Viết theo hướng giới thiệu, quảng bá 

(1) Bài viết đã cung cấp những thông tin cơ bản, rõ ràng mang tính chất định danh và xuất xứ của cuốn sách:

• Tên sách: Tuyển tập Nhà thơ Quang Dũng – Người mang trong trắng đi tìm thanh cao.
• Hoàn cảnh xuất bản: Sách ra mắt hướng tới kỉ niệm 100 năm ngày sinh Quang Dũng (1921 – 2021) do NXB Kim Đồng phát hành.
• Người biên soạn: Phương Thảo (con gái của nhà thơ) và họa sĩ Tô Chiêm.
• Cấu trúc tác phẩm: Cuốn sách được chia làm 3 phần chính, bao gồm 30 bài thơ, 29 bức tranh (tác phẩm của Quang Dũng) và một số bài giới thiệu, phê bình.
• Nguồn gốc tư liệu: Toàn bộ các bài thơ được thu thập dựa theo bút tích chép tay của ông trong các cuốn sổ, thư từ, tư liệu mà gia đình và bạn bè lưu giữ.

(2) Những nội dung nổi bật của cuốn sách:

• Tiểu sử và cuộc đời: Bài viết điểm qua gốc gác, tuổi niên thiếu và con đường binh nghiệp gian khổ nhưng hào hoa của Quang Dũng trong đoàn quân Tây Tiến.
• Thế giới thơ ca: Thơ ông là cuộc kiếm tìm tình yêu, sự khốc liệt của chiến tranh nhưng vẫn tràn ngập âm thanh, sắc màu lộng lẫy của thiên nhiên và tình yêu thương đùm bọc.
• Sự giao thoa giữa không gian thơ và họa: Cuốn sách làm nổi bật một Quang Dũng họa sĩ. Trong nhiều bài thơ, yếu tố không gian hội họa gợi lên cảm giác tinh tế; và ngược lại, ông thường tự vẽ minh họa bằng bút chì ngay bên cạnh các bài thơ của mình. Tranh của ông chủ yếu là phong cảnh, tạo nên thế giới thanh bình, lãng mạn.
• Phong cách sống và sáng tác: Khắc họa một tâm hồn "mây phiêu lưu, mây lang thang", viết thơ ngẫu hứng trên những tờ giấy vương vãi, sống say mê, vượt thoát tham vọng, để lại những kỉ niệm đẹp với bờ bãi, sông nước và con người.

Ấn tượng khơi gợi ở người đọc: Cách giới thiệu này giúp người đọc hình dung về một cuốn sách không chỉ để "đọc" chữ, mà còn để "ngắm" và chiêm nghiệm. Người đọc bị thu hút bởi chân dung một người nghệ sĩ đa tài, hào hoa, mang tâm hồn lãng mạn, trong trẻo. Nó gợi lên sự tò mò muốn lật giở từng trang sách để trực tiếp ngắm nhìn nét cọ, di bút và cảm nhận thế giới tinh thần phong phú của tác giả bài thơ Tây Tiến lừng danh.

(3) So với bài tựa Gió đầu mùa (Khái Hưng) thiên về nghiên cứu phê bình, hay Chân trời không bao giờ cũ (Vương Trí Nhàn) thiên về tùy bút trải nghiệm, văn bản về Quang Dũng có sự khác biệt rõ rệt vì nó thuộc hướng giới thiệu, quảng bá sách.

• Về hình thức: Đây là một văn bản thông tin đa phương thức. Bài viết không chỉ dùng ngôn từ mà còn kết hợp trực tiếp kênh hình (các bức họa, bản thảo chép tay của Quang Dũng). Việc đan xen hình ảnh giúp trực quan hóa nội dung, làm trang viết trở nên sinh động và hấp dẫn thị giác.
• Về cách triển khai nội dung: Tác giả Chu Hồng Tiến không đi sâu mổ xẻ một câu thơ cụ thể hay bộc lộ miên man cảm xúc cá nhân. Thay vào đó, người viết khéo léo sắp xếp hệ thống thông tin rõ ràng, khách quan (từ xuất xứ, cấu trúc sách, tiểu sử, đến đặc điểm thơ – họa) nhằm cung cấp cho độc giả một cái nhìn toàn cảnh.

+ Kết hợp được tính dân gian và bác học

• Đặc điểm của bài viết theo hướng giới thiệu, quảng bá:

+ Đây là cách giới thiệu hướng đến các mục đích đọc sách cũng như giới thiệu sách khác nhau. Chẳng hạn, giới thiệu sách mới, giới thiệu mang tính quảng cáo, thương mại,...

+ Cần quan tâm đến nhu cầu và đặc điểm của đối tượng tiếp nhận để chọn lối viết phù hợp. 

+ Có thể tập trung giới thiệu những nội dung nổi bật nhất của cuốn sách hoặc những đặc điểm nổi bật nhất về tác giả, quá trình sáng tác để gây được ấn tượng đậm nét đối với người tiếp nhận. 

+ Sản phẩm của cách viết này có thể là văn bản thông tin đa phương thức. 

a. Hướng nghiên cứu văn học

- Thiên về phân tích, bình luận những nội dung, vấn đề chính của tác phẩm.

- Thể hiện cái nhìn bao quát về những giá trị xuyên suốt làm nên sức hấp dẫn.

- Thể hiện quan điểm khách quan với bằng chứng phong phú, sát hợp; ngôn ngữ đảm bảo tính khoa học.

b. Hướng thưởng thức, trải nghiệm

- Thể hiện cảm nhận về nét nổi bật tạo nên sức hấp dẫn hoặc giá trị thẩm mĩ riêng.

- Viết theo kiểu tản văn, tùy bút, sử dụng bút pháp trữ tình với những suy ngẫm sâu sắc.

- Ngôn ngữ, giọng điệu giàu cảm xúc.

c. Hướng giới thiệu, quảng bá

- Nhằm mục tiêu gây dựng thói quen và phát triển văn hóa đọc.

- Chọn lối viết phù hợp với đối tượng tiếp nhận; tập trung vào nội dung gây ấn tượng mạnh nhất.

- Thường là văn bản thông tin đa phương thức (kết hợp kênh chữ và kênh hình, âm thanh).

[10.A2.1]: HS nhận diện rõ rủi ro đối với con người khi sử dụng AI trong các bài tập đòi hỏi cảm xúc văn chương: AI có thể gây ra hiện tượng "ảo giác" thông tin hoặc làm mất đi tính nguyên bản, sự thấu cảm tinh tế của người viết.