Giáo án NLS chuyên đề Vật lí 10 Bài 4: Xác định phương hướng (P2)

Ngày soạn:…/…/…

Ngày dạy:…/…/…

CHUYÊN ĐỀ 2: TRÁI ĐẤT VÀ BẦU TRỜI 
(10 tiết)

BÀI 4: XÁC ĐỊNH PHƯƠNG HƯỚNG 
(3 tiết)

I. MỤC TIÊU

1. Về kiến thức

Sau bài học này, HS sẽ:

• Mô tả được cách dùng bản đồ sao để xác định vị trí của các chòm sao trên bầu trời đêm.
• Nhận biết và vẽ được hình dạng đặc trưng của các chòm sao: Gấu Lớn (Ursa Major), Gấu Bé (Ursa Minor), Thiên Hậu (Cassiopeia).
• Giải thích và thực hành được phương pháp xác định sao Bắc Cực (Polaris) dựa vào chòm sao Gấu Lớn hoặc chòm sao Thiên Hậu.
• Vận dụng kiến thức để xác định phương hướng địa lí (Bắc, Nam, Đông, Tây) vào ban đêm bằng quan sát thiên văn.

2. Năng lực

Năng lực chung: 

• Năng lực tự học và nghiên cứu tài liệu.
• Năng lực trình bày và trao đổi thông tin.
• Năng lực nêu và giải quyết vấn đề.
• Năng lực thực nghiệm.
• Năng lực dự đoán, suy luận lí thuyết, thiết kế và thực hiện theo phương án thí nghiệm kiểm chứng giả thuyết, dự đoán, phân tích, xử lí số liệu và khái quát rút ra kết luận khoa học.
• Năng lực hoạt động nhóm.

Năng lực riêng: 

• Nhận thức vật lí: Nêu được khái niệm thiên cầu, bản đồ sao và vị trí tương đối của các chòm sao cố định trên bầu trời.
• Tìm hiểu thế giới tự nhiên dưới góc độ vật lí: Quan sát, mô phỏng và xác định các chòm sao trên bầu trời đêm qua bản đồ sao và ứng dụng thiên văn số.
• Vận dụng kiến thức, kỹ năng đã học: Chế tạo bản đồ sao quay đơn giản và áp dụng xác định phương hướng thực tế.

Năng lực số:

• [2.1.NC1a] Tương tác thông qua công nghệ số (Bắt buộc): Sử dụng phần mềm tương tác (Mentimeter/Padlet), ứng dụng nhắn tin nhóm để trao đổi, phản hồi và nộp kết quả thực hành quan sát bản đồ sao.
• [1.1.NC1b] Tìm kiếm và khai thác dữ liệu số: Sử dụng kỹ thuật tìm kiếm nâng cao trên Internet và phần mềm thiên văn (Stellarium/SkyMap) để thu thập bản đồ sao tọa độ và hình ảnh các chòm sao.
• [3.1.NC1a] Phát triển nội dung số: Sử dụng công cụ thiết kế (Canva/PowerPoint/Xmind) để tạo sơ đồ hướng dẫn xác định sao Bắc Cực, đĩa bản đồ sao kỹ thuật số và bài trình chiếu nhóm.

Năng lực AI:

• [10.B2.MR1] Kiểm tra và nhận xét độ tin cậy của nội dung do AI tạo sinh: Đánh giá, phát hiện các sai lệch hình học/vị trí sao trong hình ảnh phối cảnh bầu trời đêm được sinh ra bởi công cụ AI tạo sinh trước khi đưa vào báo cáo.
• [10.C3.3] Phân biệt AI tạo sinh với các hệ thống AI phân loại, dự đoán: Phân biệt sự khác nhau giữa AI tạo sinh (tạo ảnh bầu trời nghệ thuật) và thuật toán AI phân loại/xác định tọa độ thiên văn trong ứng dụng Stellarium/SkyMap.

3. Phẩm chất

• Có sự hiểu biết, yêu thích và hứng thú với vật lí học. 
• Tích cực tìm tòi, sáng tạo trong học tập, có ý thức vượt qua khó khăn để đạt kết quả tốt trong học tập. 

II. THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

1. Đối với giáo viên

• SGK, Sách chuyên đề học tập Vật lí 10, SGV, Kế hoạch bài dạy.
• Tranh, ảnh bản đồ sao theo hướng quan sát ở bán cầu Bắc
• Video hướng dẫn làm bản đồ sao cá nhân.
• Máy tính, máy chiếu (nếu có).
• Video AI được tạo bằng các công cụ AI để khởi động bài học.
• Bảng Padlet lớp học, câu hỏi tương tác trên Mentimeter.

2. Đối với học sinh

• Sách chuyên đề học tập Vật lí 10, dụng cụ học tập.
• Điện thoại thông minh/Máy tính bảng.

III. TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

1. HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG

a. Mục tiêu: Tạo hứng thú, khơi gợi sự kích thích, tò mò của HS. 

b. Nội dung: GV chiếu hình ảnh người đứng trên sa mạc vào ban đêm và tàu hàng giữa đêm, đặt vấn đề; HS quan sát hìnhảnh và trả lời câu hỏi. 

c. Sản phẩm học tập: Câu trả lời của HS về cách xác định phương hướng vào ban đêm 

d. Tổ chức thực hiện:

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV yêu cầu xem video AI được thiết kế để phục vụ bài dạy.

- GV yêu cầu HS trả lời câu hỏi xuất hiện trong video đó.

- GV chiếu hình ảnh người đứng trên sa mạc vào ban đêm và tàu hàng giữa đêm

- GV đặt câu hỏi: Làm thế nào xác định được phương hướng vào ban đêm?

Bước 2: HS tiếp nhận, thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS vận dụng kiến thức bản thân để trả lời câu hỏi.

- GV quan sát, hướng dẫn, hỗ trợ HS (nếu cần thiết).

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động, thảo luận

- GV mời đại diện HS trình bày câu trả lời.

- GV mời đại diện HS khác nhận xét, bổ sung, nêu ý kiến (nếu có). 

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, đánh giá, chuẩn kiến thức.

- GV dẫn dắt vấn đề: Khi đi trên biển hoặc trên sa mạc, nếu không có la bàn và thiết bị định vị thì chúng ta phải dựa vào quan sát bầu trời sao đêm để xác định phương hướng. Vậy căn cứ vào đặc điểm nào trên bầu trời sao mà chúng ta xác định được phương hướng?Chúng ta sẽ cùng nhau nghiên cứu trong bài học ngày hôm nay:

Bài 4: Xác định phương hướng. 

[2.1.NC1a: HS sử dụng công nghệ số (quan sát video AI và tương tác với câu hỏi trên màn hình) để tương tác với nội dung bài học.]

2. HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC

Hoạt động 3: Xác định sao Bắc Cực 

a. Mục tiêu: Thông qua hoạt động, HS xác định được sao Bắc Cực để xác định cực Bắc của Trái Đất dựa vào đặc điểm của bản đồ sao, vị trí các chòm sao Gấu Lớn, Gấu Bé, Thiên Hậu. 

b. Nội dung: GV chiếu hình ảnh bầu trời sao vào các mùa trong năm, yêu cầu HS thảo luận nhóm trả lời câu hỏi 

c. Sản phẩm học tập: HS thảo luận, trả lời câu hỏi và hoàn thành phiếu học tập 

d. Tổ chức hoạt động :

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..

3. HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP

a) Mục tiêu: Học sinh củng cố lại kiến thức đã học.

b) Nội dung: HS vận dụng các kiến thức của bài học và kiến thức hiểu biết SGK, xác định các chòm sao và vị trí sao Bắc Cực

c) Sản phẩm học tập: HS xác định phương hướng và vị trí các chòm sao 

d) Tổ chức thực hiện: 

Nhiệm vụ 1: Trả lời câu hỏi trắc nghiệm 

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV tổ chức trò chơi trắc nghiệm trên trang web kenhhoctap.edu.vn để củng cố toàn bài.

- GV cung cấp mã QR hoặc đường Links cho HS chơi và làm bài tập:

Câu 1. Bản đồ sao là gì?

A. Bản đồ địa lý ghi lại các lục địa trên Trái Đất.

B. Biểu đồ thể hiện vị trí tương đối của các thiên thể trên bầu trời như sao, chòm sao.

C. Thiết bị dùng để đo tốc độ chuyển động của các vì sao.

D. Sơ đồ đường đi của vệ tinh nhân tạo quanh Trái Đất.

Câu 2. Khi quan sát bầu trời ban đêm ở Bắc Bán Cầu, làm thế nào để nhận biết sao Bắc Cực (Polaris)?

A. Là ngôi sao sáng nhất và đổi màu liên tục trên bầu trời.

B. Nằm ở chòm sao Đại Hùng (Gấu Lớn) và gần như đứng yên một chỗ khi Trái Đất quay.

C. Kéo dài đoạn thẳng nối hai sao chỉ mép của chòm sao Đại Hùng khoảng 5 lần khoảng cách giữa chúng sẽ gặp sao Bắc Cực.

D. Luôn mọc ở hướng Đông và lặn ở hướng Tây giống như Mặt Trời.

Câu 3. …………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..

- GV sử dụng ứng dụng kenhhoctap.edu.vn để tham khảo và cho sinh làm trắc nghiệm online.

Bước 2: HS tiếp nhận, thực hiện nhiệm vụ

- HS vận dụng kiến thức đã học để trả lời câu hỏi.

- GV hướng dẫn, hỗ trợ HS (nếu cần thiết).

Bước 3: Báo cáo kết quả đánh giá hoạt động, thảo luận

- GV mời đại diện HS trả lời câu hỏi:

- GV mời đại diện HS khác nhận xét, nêu ý kiến (nếu có đáp án khác). 

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV đánh giá, nhận xét, chốt đáp án.

- GV chuyển sang nhiệm vụ mới.

[2.1.NC1a: HS sử dụng được công nghệ số để tương tác và phản hồi kiến thức nhanh chóng]

Nhiệm vụ 2: Trả lời câu hỏi tự luận

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ: 

- GV tổ chức cho HS hoạt động theo nhóm đôi, trả lời các câu hỏi sau: Xác định vị trí các chòm sao Gấu Lớn, Gấu Nhỏ, Thiên Hậu, vị trí sao Bắc Cực ở bản đồ sao

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ: 

- HS quan sát và chú ý lắng nghe, thảo luận nhóm, hoàn thành các bài tập GV yêu cầu.

- GV quan sát và hỗ trợ.

Bước 3: Báo cáo, thảo luận: 

Mỗi bài tập GV mời HS trình bày. Các HS khác chú ý chữa bài, theo dõi nhận xét bài trên bảng.

Bước 4: Kết luận, nhận định: 

GV nhận xét thái độ làm việc, phương án trả lời của các học sinh, ghi nhận và tuyên dương.

Kết quả: 

4. HOẠT ĐỘNG VẬN DỤNG

a) Mục tiêu: Học sinh trải nghiệm, ôn tập và mở rộng thêm kiến thức của bài học 

b) Nội dung: GV chia HS thành các nhóm, thực hiện dự án làm bản đồ sao quay, tập quan sát các sao Bắc Cực trên bầu trời vào buổi tối 

c) Sản phẩm: HS thực hành làm bản đồ sao quay 

d) Tổ chức thực hiện: 

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..