Giáo án tích hợp AI Ngữ văn 10 Bài 9: Sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ (tiếp theo)

BÀI 9: HÀNH TRANG CUỘC SỐNG

THỰC HÀNH TIẾNG VIỆT: SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN PHI NGÔN NGỮ (TIẾP THEO)

I. NỘI DUNG CHI TIẾT BÀI HỌC

1. Khái niệm và sự đa dạng của biểu đồ, sơ đồ:
   • Định nghĩa: Là công cụ trực quan hóa thông tin, số liệu, hoặc mối quan hệ lô-gích giữa các đối tượng bằng các yếu tố hình họa (đường nét, hình khối, màu sắc, ký hiệu) kết hợp với ngôn từ giải thích.
   • Các loại biểu đồ, sơ đồ phổ biến:
     • Biểu đồ tròn: Thích hợp để thể hiện cơ cấu, tỉ lệ phần trăm của các thành phần trong một tổng thể. Ví dụ: Biểu đồ cơ cấu dân số theo thành phần dân tộc năm 2019 ở tỉnh Yên Bái.
     • Trục thời gian (Tuyến tính): Thể hiện tiến trình lịch sử, trình tự thời gian của các sự kiện một cách liên tục. Ví dụ: Sơ đồ cách tính thời gian trước và sau Công nguyên theo Công lịch.
     • Sơ đồ Venn: Thể hiện mối quan hệ giao thoa, trùng lặp giữa các tập hợp hoặc các khái niệm khác nhau. Ví dụ: Sơ đồ Ikigai biểu diễn sự giao thoa giữa sở thích, năng lực, nhu cầu xã hội và thu nhập.
     • Sơ đồ cây (Phân nhánh): Dùng để biểu diễn quan hệ phân cấp, phân loại hoặc hệ thống phả hệ của các đối tượng. Ví dụ: Sơ đồ Ngữ hệ Nam Á phân nhánh thành nhóm Việt - Mường và Môn - Khơ-me.
2. Quy trình trực quan hóa thông tin bằng phương tiện phi ngôn ngữ:
   • Bước 1: Xác định mục đích giao tiếp và đối tượng người đọc cần truyền tải.
   • Bước 2: Lọc thông tin cốt lõi cần trình bày (mốc thời gian, số liệu phần trăm, các mối quan hệ phân cấp hoặc giao thoa).
   • Bước 3: Lựa chọn loại sơ đồ/biểu đồ phù hợp nhất với bản chất của thông tin.
   • Bước 4: Thiết kế trực quan bằng cách phối hợp hình ảnh, màu sắc, đường nét, số liệu để thể hiện thông tin.

II. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM

1. Việc lựa chọn phương tiện phi ngôn ngữ phải dựa trên bản chất thông tin: cơ cấu dùng biểu đồ tròn, tiến trình dùng trục thời gian, phân loại dùng sơ đồ cây, và giao thoa dùng sơ đồ Venn.
2. Phương tiện phi ngôn ngữ giúp đơn giản hóa các dữ liệu khoa học hoặc thông tin trừu tượng, giúp người đọc nắm bắt thông tin nhanh chóng và chuẩn xác.
3. Mọi sơ đồ, biểu đồ đều cần có hệ thống chú thích bằng ngôn ngữ rõ ràng để đảm bảo tính tường minh và tránh gây hiểu lầm cho người tiếp nhận.
4. Kỹ năng thiết kế lộ trình tương lai (ví dụ: Sơ đồ "Tôi của tương lai") đòi hỏi sự kết hợp đa dạng giữa trục thời gian tuyến tính với các nhánh mục tiêu độc lập như tài chính, công việc, gia đình.
5. Trực quan hóa thông tin là một năng lực thực hành thiết thực giúp hoàn thiện hành trang cuộc sống của học sinh trong kỷ nguyên số.

III. BỐ CỤC SLIDE PPTX

• Slide 1: Tiêu đề chuyên đề
  • Nội dung chính: Thực hành tiếng Việt: Sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ (Biểu đồ và Sơ đồ) (Bài 9 - Ngữ văn 10).
• Slide 2: Bản đồ tư duy phân loại biểu đồ và sơ đồ
  • Nội dung chính: Giới thiệu 4 loại trực quan phổ biến: Biểu đồ tròn, Trục thời gian, Sơ đồ Venn, Sơ đồ cây và phạm vi ứng dụng của từng loại.
• Slide 3: Phân tích thực tế: Biểu đồ tròn & Trục thời gian
  • Nội dung chính: Cách thể hiện cơ cấu dân số qua biểu đồ tròn Yên Bái; Cách tính tiến trình lịch sử qua trục thời gian Công lịch.
• Slide 4: Phân tích thực tế: Sơ đồ Venn & Sơ đồ cây
  • Nội dung chính: Giải mã mối quan hệ giao thoa qua sơ đồ Ikigai; Phân tích cấu trúc phân cấp qua sơ đồ Ngữ hệ Nam Á.
• Slide 5: Quy trình 4 bước thiết kế sơ đồ, biểu đồ
  • Nội dung chính: Xác định mục đích à Lọc thông tin à Chọn loại sơ đồ à Thiết kế hình ảnh, số liệu, màu sắc.
• Slide 6: Thực hành sáng tạo: Bản thiết kế "Tôi của tương lai"
  • Nội dung chính: Phác thảo sơ đồ cuộc sống cá nhân trong 15 năm tới dựa trên các nhánh: Tài chính, Sở thích, Cống hiến, Công việc, Gia đình.
• Slide 7: Tổng kết & Vận dụng
  • Nội dung chính: Vai trò của phương tiện phi ngôn ngữ trong tiếp nhận và truyền tải tri thức; Giao bài tập về nhà: Trực quan hóa đoạn trích văn bản "Về chính chúng ta".