Giáo án tích hợp AI Mĩ thuật 10 Bài 2: Tranh chất liệu chì, than

BÀI 2: TRANH CHẤT LIỆU CHÌ, THAN

I. NỘI DUNG CHI TIẾT BÀI HỌC

1. Khái niệm và Vai trò của chất liệu chì, than

• Định nghĩa: Chì, than là phương tiện thuận tiện nhất để thể hiện ý tưởng một cách mộc mạc và gần gũi. Trong hội hoạ, chất liệu này chủ yếu được dùng với mục đích ghi chép, thu thập thông tin về hình ảnh sự vật, hiện tượng trong một khoảng thời gian giới hạn.
• Kí hoạ dáng người: Gồm ghi chép dáng người tĩnh (người đang ngồi im, xe không chuyển động) và ghi chép dáng người động (người đang cuốc đất, trâu đang kéo cày...). Các hình hoạ này thường đơn giản nhưng rất sinh động.
• Ví dụ tiêu biểu: Tác phẩm kí hoạ chất liệu chì "Kéo lưới" (1998) của hoạ sĩ Vũ Đình Tuấn.

2. Phân loại tranh chất liệu chì, than

• Tranh phong cảnh: Những ghi chép bằng chì, bút sắt hoặc thuốc nước có trọng tâm chính là phong cảnh thiên nhiên như núi, rừng cây, sông suối, làng bản... Ví dụ: "Bên hiên nhà" (2006, tranh chất liệu than) của Lê Vũ Hoàng.
• Tranh sinh hoạt, chân dung người: Ghi chép về chân dung hoặc hoạt động của một nhóm người. Ví dụ: "Chợ cá Ngư Lộc" (2015, kí hoạ chất liệu chì) của Nguyễn Phương Linh.
• Kí hoạ tĩnh vật: Thể loại chủ yếu lựa chọn thể hiện các vật thể trong trạng thái tĩnh, thường có góc cảnh hẹp và chú trọng vào đặc điểm chất liệu của đồ vật. Ví dụ: "Những chiếc lồng chim" (2019, tranh chất liệu chì) của Nguyễn Quỳnh Nga.

3. Các yếu tố kĩ thuật trong tranh chất liệu chì, than

• Cách thể hiện nét: Tranh chì phần lớn xây dựng bằng đường nét; căn cứ vào mật độ và cường độ nét để tái hiện, truyền tải cảm xúc của đối tượng.
• Sắc độ: Thể hiện mức độ sáng, tối nhằm tạo điểm nhấn và sự hài hoà cho bài vẽ. Bài vẽ cần đảm bảo ba sắc độ chính: đậm, trung gian, nhạt với độ chuyển êm, không bị chênh phô.
• Cách tả chất: Diễn tả sâu về đối tượng để người xem nhận cảm giác về bề mặt vật thể (thô ráp, nhẵn bóng...) và tạo chiều sâu không gian.
• Quy luật phối cảnh: Sự vật trong tranh phải tuân theo quy luật xa - gần để hợp lí về tương quan không gian (vật ở gần nhìn rõ và kích thước to hơn vật ở xa).
• Ví dụ tiêu biểu: Tác phẩm vẽ phối cảnh đường đi "Đường ở Ét-ten (Road in Etten)" (1881, chất liệu chì) của Vin-xen van Gốc (Vincent van Gogh).

4. Dụng cụ và Kỹ năng sử dụng

• Dụng cụ cơ bản: Bút chì mềm, than, giấy phác thảo (hoặc giấy trắng), bảng vẽ, dao nhỏ, tẩy...
• Cách cầm bút: Gồm hai tư thế chính:
  • Cầm như sử dụng bút vẽ: Ngón cái và ngón trỏ giữ dọc thân bút, hướng chuyển động phụ thuộc vào cổ tay của hoạ sĩ.
  • Cầm như sử dụng bút viết: Thân bút đặt trên ngón giữa, ngón cái và ngón trỏ giữ, điều khiển bút theo phương hướng yêu cầu.

II. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM

1. Ý nghĩa nền tảng: Vẽ chất liệu chì, than là hình thức rèn luyện khả năng quan sát nhanh, bao quát sự vật, ghi chép nhanh hình dáng của đối tượng và làm cơ sở phác thảo ý tưởng cho các chất liệu hội hoạ khác.
2. Yêu cầu đối với người sáng tác: Đòi hỏi kĩ năng nhanh tay, nhanh mắt, ghi nhớ tốt và nắm vững cấu trúc cơ thể người, cấu trúc vật thể, nguyên lí ánh sáng cùng định luật xa-gần.
3. Vai trò của nét vẽ: Đường nét là ngôn ngữ tạo hình cốt lõi nhất để xây dựng hình thể và biểu đạt cảm xúc thẩm mĩ trong tranh chì, than.
4. Ba sắc độ quyết định: Một bức tranh chì, than thành công cần thể hiện rõ ràng và hài hoà tương quan giữa ba sắc độ: đậm, trung gian và nhạt.
5. Quy luật phối cảnh trong không gian: Mọi đối tượng được vẽ phải tuân thủ chặt chẽ tỉ lệ tương quan xa - gần, trong đó vật ở gần lớn hơn và rõ ràng hơn vật ở xa.

III. BỐ CỤC SLIDE PPTX

• Slide 1: Tiêu đề bài học
  • Tiêu đề: Bài 2: Tranh chất liệu chì, than.
  • Nội dung chính: Mục tiêu cần đạt của bài học; Vai trò ghi chép, phác thảo của tranh chì, than trong hội hoạ.
• Slide 2: Phân loại thể loại tranh
  • Tiêu đề: Các thể loại tranh chì, than tiêu biểu.
  • Nội dung chính: Tranh phong cảnh, Tranh sinh hoạt - Chân dung người và Kí hoạ tĩnh vật. Hình ảnh minh hoạ trực quan từng thể loại.
• Slide 3: Kí hoạ dáng người
  • Tiêu đề: Kĩ năng kí hoạ dáng người.
  • Nội dung chính: Phân biệt kí hoạ dáng tĩnh và kí hoạ dáng động. Giới thiệu tác phẩm kí hoạ làm tài liệu thực tế của họa sĩ.
• Slide 4: Dụng cụ và Kỹ năng sử dụng
  • Tiêu đề: Dụng cụ học tập & Cách cầm bút.
  • Nội dung chính: Danh mục dụng cụ cơ bản (bút chì, than, giấy, tẩy...). Hình ảnh hướng dẫn 2 cách cầm bút: như sử dụng bút vẽ và như sử dụng bút viết.
• Slide 5: Nghệ thuật sử dụng nét và tả chất
  • Tiêu đề: Đường nét & Chất cảm bề mặt.
  • Nội dung chính: Cách thay đổi mật độ, cường độ nét để bộc lộ cảm xúc. Cách tả chất liệu vật thể (thô ráp, nhẵn bóng) tạo chiều sâu.
• Slide 6: Phân chia sắc độ trong tranh
  • Tiêu đề: Sắc độ - Điểm nhấn của bức tranh.
  • Nội dung chính: Tương quan sáng tối và dải sắc độ chuyển tiếp. Vai trò của ba vùng sắc độ chính: đậm, trung gian, nhạt.
• Slide 7: Quy luật phối cảnh
  • Tiêu đề: Quy luật xa - gần trong không gian.
  • Nội dung chính: Khái niệm quy luật phối cảnh. Quy tắc thể hiện vật ở gần (rõ nét, kích thước lớn) và vật ở xa (nhạt hơn, kích thước nhỏ).
• Slide 8: Thực hành sáng tác
  • Tiêu đề: Hướng dẫn thực hành sáng tác.
  • Nội dung chính: Các bước cơ bản để phác thảo và hoàn thiện một bức tranh đơn giản bằng chất liệu chì, than tự chọn.