Giáo án tích hợp AI Mĩ thuật 11 Bài 1: Khái quát về tranh in nổi

BÀI 1: KHÁI QUÁT VỀ TRANH IN NỔI

I. NỘI DUNG CHI TIẾT BÀI HỌC

1. Định nghĩa và kỹ thuật thể hiện tranh in nổi

• Định nghĩa: Tranh in nổi là loại tranh được tạo hình gián tiếp bằng kỹ thuật khắc, đưa màu từ thành phần nổi của ván in lên bề mặt vật liệu nhận hình (như giấy, vải...). Phần để lại (nổi cao) sẽ ăn mực, phần khoét bỏ (thấp hơn) sẽ không nhận mực.
• Phân loại theo khuôn in: Tùy theo vật liệu làm ván in để phân loại thành tranh in khắc gỗ, khắc cao su, khắc thạch cao hoặc bìa cứng.
• Ví dụ: Tranh dân gian Đông Hồ được in bằng ván gỗ khắc nổi dập màu tự nhiên.

2. Khái quát lịch sử phát triển

• Trên thế giới: Ra đời từ khá sớm gắn liền với sự phát triển khoa học kĩ thuật. Hình thức này phát triển mạnh tại châu Á (bắt nguồn từ Trung Quốc với bản khắc gỗ Kinh Kim Cương năm 868) và được hoàn thiện kỹ thuật in chữ rời tại châu Âu bởi Johannes Gutenberg vào thế kỉ 15.
• Tại Việt Nam: Thế kỉ 15, Thám hoa Lương Nhữ Hộc được coi là người mang nghề khắc ván in vào Việt Nam, ứng dụng phổ biến trong in ấn sách và tranh dân gian (Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng).
• Ví dụ: Bản in tranh Gà thuộc dòng tranh dân gian Kim Hoàng.

3. Các đặc điểm tạo hình cốt lõi

• Nét: Diễn tả hình ảnh, tạo các mảng đậm — nhạt, chi tiết và liên kết các hình tượng nghệ thuật lại với nhau.
• Màu sắc: Tranh đen trắng khai thác độ tương phản sáng tối; tranh màu sử dụng các mảng và độ chuyển màu do kỹ thuật dàn mực trên khuôn. Xu hướng thường dùng màu nguyên sắc nhằm tạo tương quan mạnh với nét đen.
• Chất cảm: Thể hiện qua sự cảm nhận độ xước — nhẵn, thưa — dày của thớ gỗ, vết đục hoặc kết cấu của bề mặt chất liệu vật lý.
• Ví dụ: Tác phẩm Bốn kị sĩ của ngày tận thế (Albrecht Dürer, 1498) dùng hệ thống nét khắc gỗ cực kỳ dày đặc để tạo khối và chiều sâu.

4. Quy trình làm tranh in nổi bằng bìa cứng cơ bản

• Bước 1: Thực hiện vẽ phác thảo theo chủ đề yêu thích.
• Bước 2: Can hình từ bản phác thảo chính thức lên ván in.
• Bước 3: Sử dụng dao trổ giấy hoặc vật nhọn khắc nét để tạo ván in.
• Bước 4: Lăn/quét màu lên bề mặt ván in và tiến hành đặt giấy lên để in.
• Bước 5: Điều chỉnh sắc độ, có thể tiếp tục in chồng màu để hoàn thiện tác phẩm.
• Ví dụ: Quy trình 5 bước thực hiện tác phẩm tranh in nổi Quê tôi bằng bìa cứng của học sinh.

II. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM

1. Tranh in nổi là phương pháp tạo hình gián tiếp bằng kỹ thuật đồ họa ấn loát, trong đó cấu trúc đồ họa được quyết định hoàn toàn bởi các mảng khối nổi cao nhận mực trên bề mặt ván in.
2. Lịch sử của tranh in khắc gỗ gắn bó chặt chẽ với dòng chảy văn hóa Á Đông và nghệ thuật in ấn phương Tây, với mốc son thế kỷ 15 khi nghề khắc ván được truyền bá vào Việt Nam.
3. Hệ thống ngôn ngữ tạo hình của nghệ thuật in nổi được cấu thành từ ba phần cốt lõi: biến tấu của nét khắc, độ tương phản mảng màu nguyên sắc và chất cảm bề mặt vật liệu.
4. Quy trình chế tác khuôn in đảo ngược đòi hỏi tính toán tư duy ngược chiều (hình khắc trên ván in sẽ ngược chiều với hình in ra trên giấy).
5. Thực hành làm ván bằng bìa cứng, cao su hay thạch cao là giải pháp mĩ thuật hiện đại giúp học sinh tiếp cận phương thức tư duy đồ họa truyền thống một cách an toàn, sáng tạo.

III. BỐ CỤC SLIDE PPTX

• Slide 1: Tiêu đề bài học
  • Nội dung: Bài 1: Khái quát về tranh in nổi (Mĩ thuật 11 - Đồ họa tranh in - Kết nối tri thức).
• Slide 2: Bản chất kỹ thuật của tranh in nổi
  • Nội dung: Khái niệm in khắc nổi gián tiếp; Phân biệt phần âm (khoét bỏ) và phần dương (ăn mực); Các loại vật liệu làm ván in phổ biến.
• Slide 3: Tiến trình lịch sử tranh in nổi
  • Nội dung: Cột mốc bản in khắc gỗ cổ xưa thế giới; Sự hình thành và đóng góp của các dòng tranh dân gian Việt Nam.
• Slide 4: Đặc điểm tạo hình: Nét và Màu sắc
  • Nội dung: Vai trò phân cấp của nét khắc; Cách khai thác tương phản đen trắng và ứng dụng hệ màu nguyên sắc trong biểu cảm thị giác.
• Slide 5: Đặc điểm tạo hình: Chất cảm bề mặt
  • Nội dung: Khái niệm chất cảm trong đồ họa in; Sức biểu cảm từ độ xước, độ thưa — dày của ván in tạo nên giá trị thẩm mĩ riêng biệt.
• Slide 6: Quy trình 5 bước thực hành ván in bìa cứng
  • Nội dung: Trực quan hóa sơ đồ: Phác thảo → Can hình → Khắc ván → Lăn màu in nền → In chồng màu hoàn thiện.
• Slide 7: Hoạt động Luyện tập & Vận dụng
  • Nội dung: Câu hỏi thảo luận nhóm về chất cảm tranh mẫu; Nhiệm vụ thực hành sáng tạo: Thực hiện một tác phẩm tranh in nổi theo chủ đề tự chọn hoặc viết bài luận giới thiệu một dòng tranh dân gian có ứng dụng kỹ thuật in nổi.