Nguyên tắc nhận biết:
- Để nhận ra những hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường trong sáng tác văn học, người đọc phải nắm vững những quy ước ngôn ngữ có tính chuẩn mực của tiếng Việt.
- Trên cơ sở đó, thực hiện đối chiếu, so sánh các phương án sử dụng ngôn ngữ khác nhau để thấy được sự độc đáo.
Các hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ và tác dụng:
- Tạo kết hợp từ trái logic: Kết hợp các từ ngữ trái ngược với logic thông thường nhằm "lạ hóa" đối tượng được nói tới.
  - Ví dụ tiêu biểu: "Ta muốn thâu trong một cái hôn nhiều" (Xuân Diệu – Vội vàng) hoặc "Thêm yêu Hà Nội vắng đầy cả em" (Tế Hanh – Hà Nội vắng em).
- Sử dụng đảo ngữ: Thay đổi trật tự cú pháp thông thường để nhấn mạnh một đặc điểm nổi bật của đối tượng miêu tả.
  - Ví dụ tiêu biểu: "Lắt léo cành thông cơn gió thốc" (Hồ Xuân Hương – Đèo Ba Đội).
- Cung cấp nét nghĩa mới cho từ ngữ: Dùng từ ngữ trong ngữ cảnh đặc biệt nhằm đưa đến phát hiện bất ngờ về đối tượng.
  - Ví dụ tiêu biểu: "Vừa thoáng tiếng còi tàu / Lòng đã Nam đã Bắc" (Xuân Quỳnh – Sân ga chiều em đi).
- Bổ sung chức năng mới cho dấu câu: Sử dụng dấu câu khác lạ trong văn bản viết trên giấy nhằm tạo nhịp điệu, ngắt quãng cảm xúc hoặc tạo nghĩa biểu đạt mới.
  - Ví dụ tiêu biểu: "Ngẩng đầu ngắm mãi chưa xong nhớ, / Hoa bưởi thơm rồi: đêm đã khuya" (Xuân Diệu – Buồn trăng) – sử dụng dấu hai chấm giữa dòng thơ.

II. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM

Việc phá vỡ các quy tắc ngôn ngữ thông thường không phải là lỗi diễn đạt mà là một thủ pháp nghệ thuật có chủ ý của nhà văn, nhà thơ.
Hiện tượng "lạ hóa" từ ngữ bằng cách kết hợp trái logic giúp kích thích trí tưởng tượng và tạo ấn tượng thẩm mỹ sâu sắc cho người đọc.
Đảo ngữ cú pháp là công cụ đắc lực giúp thay đổi tiêu điểm chú ý, làm nổi bật trạng thái hoặc thuộc tính độc đáo của sự vật, hiện tượng.
Nhà thơ có thể tái định nghĩa hoặc nới rộng biên độ nghĩa của từ ngữ thông thường, biến chúng thành các ký hiệu nghệ thuật mang tính cá thể hóa cao.
Sự sáng tạo trong việc bổ sung chức năng mới cho các dấu câu (như dấu hai chấm, dấu gạch ngang) giúp định hình lại nhịp điệu đọc và cấu trúc cảm xúc của bài thơ.

III. BỐ CỤC SLIDE PPTX

Slide 1: Tiêu đề chuyên đề
- Nội dung chính: Thực hành tiếng Việt: Một số hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường trong tác phẩm văn học.
Slide 2: Nguyên lý nhận biết & Đối chiếu chuẩn mực
- Nội dung chính: Cơ sở nhận diện dựa trên chuẩn mực tiếng Việt; phương pháp so sánh, đối chiếu để tìm ra nét độc đáo nghệ thuật.
Slide 3: Thủ pháp "Lạ hóa" qua kết hợp từ trái logic
- Nội dung chính: Định nghĩa và tác dụng của việc kết hợp trái logic; phân tích ví dụ "vắng đầy" (Tế Hanh) hoặc "cái hôn nhiều" (Xuân Diệu).
Slide 4: Nghệ thuật đảo cấu trúc cú pháp
- Nội dung chính: Vai trò của phép đảo ngữ trong việc nhấn mạnh đặc điểm đối tượng miêu tả; phân tích ví dụ thơ Hồ Xuân Hương.
Slide 5: Cung cấp nét nghĩa mới cho từ ngữ
- Nội dung chính: Cơ chế tạo nghĩa mới, bất ngờ cho các từ ngữ quen thuộc; phân tích sự chuyển nghĩa trong thơ Xuân Quỳnh (Lòng đã Nam đã Bắc).
Slide 6: Sáng tạo chức năng mới cho dấu câu
- Nội dung chính: Vai trò biểu cảm của dấu câu trong định dạng bài thơ trên giấy; phân tích tác dụng ngắt nhịp của dấu hai chấm hoặc dấu gạch ngang.
Slide 7: Thực hành phân tích ngữ liệu văn bản học
- Nội dung chính: Học sinh thực hành chỉ ra nét độc đáo của các kết hợp từ như "buồn điệp điệp", "sâu chót vót" trong bài thơ Tràng giang (Huy Cận).