Khái niệm: Là biện pháp tu từ dùng cách diễn đạt tế nhị, uyển chuyển.
Tác dụng: Tránh gây cảm giác đau thương, ghê sợ, nặng nề hoặc tránh thiếu lịch sự.
Các cách nói giảm nói tránh thông dụng:
- Dùng từ đồng nghĩa (đặc biệt là từ Hán Việt): Cụ ấy chết rồi. $\rightarrow$ Cụ ấy quy tiên rồi.
- Dùng cách nói vòng: Kết quả học tập kém lắm. $\rightarrow$ Con cần phải cố gắng nhiều hơn nữa.
- Dùng cách nói phủ định: Bông hoa này xấu lắm. $\rightarrow$ Bông hoa này không đẹp.

2. Nghĩa của từ ngữ trong ngữ cảnh

Khái niệm: Nghĩa của từ có thể thay đổi hoặc được cụ thể hóa dựa vào các từ ngữ xung quanh trong văn bản.
Quy tắc xác định: Phải căn cứ vào ngữ cảnh, câu thơ/câu văn và các từ phối hợp với nó để giải thích đúng ý nghĩa biểu đạt.
Ví dụ tiêu biểu: Từ xuân trong bài thơ Đồng dao mùa xuân:
- Ngày xuân, tuổi xuân: Chỉ tuổi trẻ của con người.
- Đồng dao mùa xuân: Chỉ mùa đầu tiên trong năm hoặc sức sống bất diệt của đất nước.

II. KIẾN THỨC TRỌNG TÂM

Nói giảm nói tránh là một công cụ ngôn ngữ quan trọng giúp tăng tính lịch sự và giảm nhẹ mức độ đau thương, nặng nề trong giao tiếp và văn chương.
Các văn bản thơ ca viết về đề tài chiến tranh thường vận dụng biện pháp này để giảm bớt sự khốc liệt của sự hy sinh (ví dụ: "không về nữa", "về đất").
Muốn hiểu chính xác nghĩa của một từ ngữ phức tạp hoặc từ đa nghĩa, người đọc bắt buộc phải đặt từ đó vào ngữ cảnh trực tiếp của câu văn, câu thơ.
Ngữ cảnh không chỉ giúp xác định nghĩa gốc mà còn giúp làm lộ rõ nghĩa chuyển, nghĩa ẩn dụ lâm thời mà tác giả cố ý gửi gắm.
Việc vận dụng phối hợp cả nói giảm nói tránh và hiểu sâu nghĩa ngữ cảnh sẽ giúp học sinh nâng cao rõ rệt hiệu quả đọc hiểu lẫn tạo lập văn bản.

III. BỐ CỤC SLIDE PPTX

Slide 1: TIÊU ĐỀ BÀI HỌC
- Nội dung: Thực hành Tiếng Việt: Biện pháp tu từ nói giảm nói tránh & Nghĩa của từ ngữ.
Slide 2: BIỆN PHÁP NÓI GIẢM NÓI TRÁNH
- Nội dung: Khái niệm cốt lõi và hai tác dụng chính (giảm đau thương, giữ lịch sự).
Slide 3: CÁC PHƯƠNG THỨC NÓI GIẢM NÓI TRÁNH
- Nội dung: Sơ đồ 3 cách thông dụng: dùng từ đồng nghĩa/Hán Việt, nói vòng, nói phủ định (kèm ví dụ nhanh).
Slide 4: BIỆN PHÁP TU TỪ TRONG VĂN BẢN VĂN HỌC
- Nội dung: Phân tích các ngữ liệu thực tế trong văn bản "Đồng dao mùa xuân" và bài thơ "Tây Tiến".
Slide 5: XÁC ĐỊNH NGHĨA CỦA TỪ TRONG NGỮ CẢNH
- Nội dung: Quy tắc giải nghĩa từ dựa vào câu chữ xung quanh; phân tích hiện tượng đa nghĩa của từ "xuân".
Slide 6: LUYỆN TẬP VÀ CỦNG CỐ
- Nội dung: Hệ thống câu hỏi thực hành nhận diện biện pháp tu từ và giải nghĩa từ ngữ trong SGK.