Giáo án NLS Sinh học 11 kết nối Bài 17: Cảm ứng ở động vật

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

- GV yêu cầu HS: Tìm hiểu thông tin mục II và thảo luận nhóm đôi trả lời các câu hỏi hộp Dừng lại và suy ngẫm trang 103.

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS tìm hiểu thông tin SGK, quan sát hình, thảo luận trả lời câu hỏi.

Bước 3: Báo cáo, thảo luận

- Đại diện một nhóm HS phát biểu.

- Các nhóm khác nhận xét và bổ sung.

Bước 4: Kết luận, nhận định

- GV nhận xét kết quả thảo luận thái độ làm việc của các HS trong nhóm.

- GV tổng quát lại kiến thức trọng tâm và yêu cầu HS ghi chép đầy vào vở.

II. Tế bào thần kinh

- Đáp án hộp Dừng lại và suy ngẫm trang 103:

+ Neuron có cấu tạo từ thân, sợi nhánh và sợi trục. Sợi nhánh và sợi trục có cấu tạo từ màng sinh chất và tế bào chất. Nhiều sợi trục có thêm bao (vỏ) myelin có tình chất cách điện. Những đoạn nhỏ khong có bao myelin gọi là eo Ranvier.

+ Neuron điển hình có hình sao, với nhiều sợi nhánh và sợi trục có độ dài khác nhau cho phép truyền tin đi xa.

+ Điện thế nghỉ và điện thế hoạt động: HS dựa vào SGK trả lời.

+ Vì bao myelin có tính chất cách điện, do đó trên sợi thần kinh không có bao myelin, điện thế hoạt động lan truyền từ vùng này sang vùng khác kế tiếp.

Trên sợi thần kinh có bao myelin, điện thế hoạt động lan truyền theo cách nhảy cóc từ eo Ravier này sang eo Ranvier kế tiếp nên tốc độ lan truyền xung thần kinh nhanh hơn.

• Kết luận:

- Neuron cấu tạo từ thân, sợi trục và sợi nhanh. 

- Neuron có chức năng tiếp nhận kích thích, tạo ra xung thần kinh và truyền xung thần kinh đến tế bào khác.

PHIẾU HỌC TẬP

Câu 1: Phản xạ là gì? Cung phản xạ gồm những bộ phận nào? Cho biết chức năng của các thành phần đó.

Câu 2: Cho ví dụ về phản xạ và phân tích cung phản xạ của ví dụ đó.

Câu 3: Dựa vào thông tin mục IV.2, 3, 4, 5 hoàn thành bảng sau:

Câu 4: Tại sao chúng ta nhìn thấy hình ảnh của vật và nghe được âm thanh?

Câu 5: Tại sao chúng ta có thể cảm nhận được vị trí và chuyển động của cơ thể dù đang nhắm mắt?

Câu 6: Dựa vào mục IV.6a và b, kết hợp với những kiến thức hiểu biết trong thực tiễn, hãy nêu 3 – 5 ví dụ về phản xạ không điều kiện.

Câu 7: Hãy mô tả thí nghiệm hình 17.16 về quá trình hình thành phản xạ có điều kiện theo I. Pavlov.

Câu 8: Hãy giải thích thí nghiệm hình 17.17 về quá trình hình thành phản xạ có điều kiện của Skinner.

Câu 9: Phản xạ có điều kiện được hình thành như thế nào?

Câu 10: Cho các ví dụ sau: 

(1) Dừng xe trước vạch kẻ khi thấy đèn tín hiệu giao thông chuyển sang màu đỏ.

(2) Người run lập cập khi mặc không đủ ấm trong thời tiết lạnh giá.

(3) Thở nhanh khi không khí trong phòng không đủ O₂.

(4) Toát mồ hôi khi hoạt động thể lực mạnh.

(5) Xếp hàng khi mua vé vào khu vui chơi.

Hãy phân biệt các ví dụ trên vào hai nhóm: phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện và nêu một vài ví dụ khác về hai loại phản xạ trên.

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

- GV chia lớp thành các nhóm nhỏ (4 – 5 HS) tìm hiểu thông tin mục IV SGK thảo luận trả lời câu hỏi trong phiếu học tập. 

- Đồng thời, các nhóm thảo luận trả lời các câu hỏi sau: 

+ Trong cung phản xạ, đáp ứng của cơ xương có tác dụng như thế nào đối với cơ thể (câu 2 hộp Dừng lại và suy ngẫm trang 106).

+ Quan sát video dưới đây và cho biết phản ứng của chân ếch trong trường hợp này có phải là phản xạ không? Giải thích. 

https://www.youtube.com/watch?v=2YZJt_Bw3eo

+ Dựa vào hình 17.13 và kết hợp vận dụng những kiến thức hiểu biết về hệ thần kinh, hãy giải thích trường hợp sau:

Một em bé 5 tháng tuổi, trên đường đi về nhà được ẵm nằm ngang và để đầu bé hơi nhô ra phía ngoài. Bất ngờ tay lái của một chiếc xe gắn máy từ phía sau quẹt nhẹ vào phần sau gáy bé, ngay hôm sau mắt bé có hiện tượng phản xạ không tốt với đồ vật. Từ đó, bé không bao giờ thấy được ánh sáng nữa. 

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS tìm hiểu thông tin mục IV, đọc bảng và phân tích hình, thảo luận nhóm hoàn thành phiếu bài tập và trả lời các câu hỏi vận dụng.

Bước 3: Báo cáo, thảo luận

- Đại diện HS xung phong trả lời.

- HS khác nhận xét và bổ sung.

Bước 4: Kết luận, nhận định

- GV nhận xét kết quả thảo luận thái độ làm việc của các HS.

- GV tổng quát lại kiến thức trọng tâm và yêu cầu HS ghi chép đầy vào vở.

IV. Phản xạ

- Đáp án phiếu học tập (bên dưới).

- Đáp án câu hỏi thảo luận:

+ Trong cung phản xạ, đáp ứng của cơ xương làm cơ thể hoặc bộ phận cơ thể như tay, chân, đầu… chuyển động. Các chuyển động do hoạt động của cơ xương giúp cơ thể thích ứng kịp thời với kích thích từ môi trường.

+ Sự co cơ khi rắc muối lên chân ếch đã cắt rời không lại phản xạ, vì không có sự đáp ứng của cơ chân dưới quyết định của thần kinh trung ương. 

+ Phần đầu của trẻ sơ sinh chưa phát triển hoàn thiện, vì vậy khi bị va đập đã làm xuất huyết vỏ não vùng thị giác gây mất thị lực.

• Kết luận:

- Phản xạ là phản ứng của cơ thể trả lời các kích thích từ môi trường bên trong hoặc bên ngoài thông qua hệ thần kinh. Phản xạ thực hiện nhờ cung phản xạ. 

- Cung phản xạ gồm thụ thể, dây thần kinh cảm giác, trung ương thần kinh, dây thần kinh vận động và bộ phận đáp ứng.

- Thụ thể cảm giác gồm thụ thể cơ học, thụ thể hóa học, thụ thể điện tử, thụ thể nhiệt và thụ thể đau. Các thụ thể cảm giác có vai trò khác nhau.

- Cảm giác vị giác, xúc giác và khứu giác có những vai trò khác nhau đối với cơ thể.

- Mắt thu nhận và phản ứng với ánh sáng, góp phần quan trọng trong cảm nhận hình ảnh và màu sắc của vật.

- Phản xạ không điều kiện sinh ra đã có, rất bền vững, tác nhân kích thích thích ứng với thụ thể cảm giác.

- Phản xạ có điều kiện hình thành trong đời sống cá thể, dễ mất nếu không được củng cố, tác nhân kích thích bất kỳ đối với thụ thể cảm giác.

- Cơ chế hình thành phản xạ có điều kiện: thay đổi liên hệ giữa các neuron khi chúng tăng cường hoạt động do bị kích thích nhiều lần.

PHIẾU HỌC TẬP

Câu 1: Phản xạ là gì? Cung phản xạ gồm những bộ phận nào? 

- Phản xạ là phản ứng của cơ thể trả lời các kích thích từ môi trường bên trong hoặc bên ngoài thông qua hệ thần kinh. Phản xạ được thực hiện qua cung phản xạ gồm 5 bộ phận:

+ Bộ phận tiếp nhận kích thích: thụ thể cảm giác

+ Đường dẫn truyền hướng tâm

+ Bộ phận trung ương: tủy sống và não bộ

+ Đường dẫn truyền ly tâm

+ Bộ phận đáp ứng: cơ hay tuyến.

Câu 2: Cho ví dụ về phản xạ và phân tích cung phản xạ của ví dụ đó.

HS lựa chọn ví dụ và phân tích dựa trên các bộ phận cung phản xạ (tham khảo mục IV.1 ví dụ SGK trang 106).

Câu 3: Dựa vào thông tin mục IV.2, 3, 4, 5 hoàn thành bảng sau:

Câu 4: Tại sao chúng ta nhìn thấy hình ảnh của vật và nghe được âm thanh?

Nhờ quá trình cảm nhận ánh sáng vào trong mắt và quá trình cảm nhận âm thanh khi tai tiếp nhận sóng âm (chi tiết tham khảo mục IV.4 trang 107 và IV.5a trang 108).

Câu 5: Tại sao chúng ta có thể cảm nhận được vị trí và chuyển động của cơ thể dù đang nhắm mắt?

Nhờ dịch lỏng chuyển dịch trong các bộ phận của cơ quan tiền đình làm tế bào có lông hưng phấn, xuất hiện xung thần kinh truyền đi theo hai hướng: 

+ Đến các nhóm cơ của cơ thể điều chỉnh sự co, dãn giúp cơ thể giữ thăng bằng. 

+ Đến vỏ não cho cảm nhận về vị trí, chuyển động của cơ thể.

Câu 6: Hãy mô tả thí nghiệm hình 17.16 về quá trình hình thành phản xạ có điều kiện theo I. Pavlov.

- Trước khi hình thành phản xạ có điều kiện: chó nhìn thấy thức ăn (kích thích không điều kiện) thì tiết nước bọt. Khi chuông reo (kích thích có điều kiện) thì chó không tiết nước bọt.

- Khi tiến hành thí nghiệm: I. Pavlov kết hợp chuông reo và cho chó ăn, lặp đi lặp lại nhiều lần → thành lập phản xạ tiếng chuông reo – chó tiết nước bọt.

Câu 7: Hãy giải thích thí nghiệm hình 17.17 về quá trình hình thành phản xạ có điều kiện của Skinner.

+ Kích thích không điều kiện là thức ăn và kích thích có điều kiện là nhấn bàn đạp.

+ Sự kết hợp một số lần ngẫu nhiên giữa kích thích có điều kiện (nhấn bàn đạp) và sự xuất hiện của phần thưởng là kích thích không điều kiện (thức ăn) ngay sau đó → thành lập phản xạ có điều kiện.

+ Kết quả là con chuột học được bài học là nhấn bàn đạp sẽ có thức ăn.

Câu 8: Phản xạ có điều kiện được hình thành như thế nào?

- Phản xạ có điều kiện được hình thành dựa trên cơ sở một phản xạ không điều kiện hoặc phản xạ có điều kiện đã được hình thành vững chắc.

- Tác nhân kích thích có điều kiện tác động trước hoặc đồng thời với tác nhân kích thích không điều kiện.

- Có sự kết hợp nhiều lần giữa tác nhân kích thích có điều kiện và tác nhân không điều kiện.

→ Thay đổi liên hệ giữa các neuron khi chúng tăng cường hoạt động do bị kích thích nhiều lần.

Câu 9: Cho các ví dụ sau: 

(1) Dừng xe trước vạch kẻ khi thấy đèn tín hiệu giao thông chuyển sang màu đỏ.

(2) Người run lập cập khi mặc không đủ ấm trong thời tiết lạnh giá.

(3) Thở nhanh khi không khí trong phòng không đủ O₂.

(4) Toát mồ hôi khi hoạt động thể lực mạnh.

(5) Xếp hàng khi mua vé vào khu vui chơi.

Hãy phân biệt các ví dụ trên vào hai nhóm: phản xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện và nêu một vài ví dụ khác về hai loại phản xạ trên.

- Phản xạ không điều kiện: (2) ; (3) ; (4).

- Phản xạ có điều kiện: (1) ;  (5).

- Ví dụ: HS dựa vào kiến thức thực tiễn đưa ra các ví dụ.

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

- GV giao bài tập trả lời câu hỏi hộp Dừng lại và suy ngẫm trang 113 về nhà trước đó vài ngày và báo cáo kết quả tại lớp.

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

- HS tìm hiểu qua tài liệu khoa học, internet hoặc hỏi bác sĩ và những người có chuyên môn để trả lời câu hỏi hộp Dừng lại và suy ngẫm trang 113.

Bước 3: Báo cáo, thảo luận

- Đại diện HS xung phong trả lời.

- HS khác nhận xét và bổ sung.

Bước 4: Kết luận, nhận định

- GV nhận xét kết quả thảo luận thái độ làm việc của các HS.

- GV tổng quát lại kiến thức trọng tâm và yêu cầu HS ghi chép đầy vào vở.

VI. Bảo vệ hệ thần kinh đối với chất kích thích

- Đáp án câu hỏi hộp Dừng lại và suy ngẫm trang 113:

+ Lạm dụng chất kích thích là tình trạng một người sử dụng chất kích thích dẫn đến phụ thuộc vào chất kích thích, mặc dù biết chất kích thích có thể đưa đến những hậu quả nguy hại đối với cơ thể. Lạm dụng chất kích thích gây ra những thay đổi về cấu trúc và cơ chế hoạt động của não và gây nghiện.

+ Ví dụ: thuốc lá, rượu, heroin, ma túy đá…

+ Cách cai nghiện chất kích thích: 

Khi bị nghiện chất kích thích nào đó, việc cai nghiện là rất khó khăn. Người muốn cai nghiện phải đặt ra quyết tâm cai nghiện rất cao và thực hiện nghiêm túc quy trình cai nghiện. Quy trình này cần có sự hỗ trợ, tư vấn của bác sĩ chuyên khoa về cai nghiện.

+ Cách phòng, tránh tình trạng chất kích thích: 

- Nhà trường và các tổ chức xã hội cần tăng cường giáo dục, tuyên truyền về tác hại của chất kích thích dưới mọi hình thức. Gia đình cần phối hợp để giáo dục con cái trong phòng chống sử dụng chất kích thích.

- Mỗi người phải luôn ý thức rèn luyện kỹ năng kiểm soát bản thân trước những cám dỗ, hiếu kỳ… Tuyệt đối nói không với ma túy, thuốc lá, hạn chế sử dụng rượu, bia.

- Sống lành mạnh, hạn chế căng thẳng, buồn bực lo âu.

- Hỗ trợ, quan tâm, chia sẻ đối với người cai nghiện chất kích thích.

- Nếu phát hiện, cần cung cấp thông tin của người sử dụng chất kích thích, đặc biệt là ma túy cho cơ quan chức năng để kịp thời xử lý, tránh được hậu quả nghiêm trọng đối với cá nhân và cộng đồng.

• Kết luận:

- Các chất kích thích gây nghiện và tổn hại lên hệ thần kinh.

→ Cần có những biện pháp phòng chống lạm dụng chất kích thích.