Giáo án tích hợp NLS Sinh học 9 kết nối tri thức

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV yêu cầu HS quan sát Hình 49.1, thảo luận cặp đôi thực hiện Hoạt động SGK tr.211 - 212: Quan sát Hình 49.1, thực hiện các yêu cầu sau:

1. Nhận xét sự thay đổi kích thước và hình thái xương chi ở ngựa qua thời gian.

2. Những thay đổi đó phù hợp với nơi sống và cách di chuyển của ngựa như thế nào?

- GV yêu cầu các nhóm: Sử dụng Google Image hoặc Google Lens để tìm kiếm thêm hình ảnh "Sự tiến hóa của loài người" hoặc "Hóa thạch chim cổ" để thấy sự thay đổi hình thái qua các niên đại.

- Trên cơ sở đó, GV rút ra nhận xét: Sự thay đổi các đặc tính của ngựa qua thời gian để phù hợp với điều kiện sống của chúng được gọi là tiến hóa.

- GV yêu cầu HS tìm hiểu thông tin mục I và phát biểu khái niệm tiến hóa.

- GV mở rộng, kết nối lại kiến thức đã học về di truyền và biến dị: Di truyền giúp đạt các đặc tính của sinh vật từ thế hệ này sang thế hệ khác, giúp giữ lại các đặc trưng của cá thể, của loài. Bên cạnh đo, biến dị là những sai khác giữa các cá thể, các sai khác này có ý nghĩa như thế nào đối với sinh vật? 

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS tìm hiểu thông tin mục I, quan sát Hình 49.1 và thực hiện nhiệm vụ.

- HS quan sát, so sánh kích thước, hình thái.

- GV hướng dẫn, theo dõi, hỗ trợ HS (nếu cần thiết).

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện nhóm HS trả lời câu hỏi Hoạt động SGK tr.212: 

1. Qua thời gian, ngựa có kích thước lớn hơn, xương chi từ bốn ngón tiêu giảm còn một ngón.

2. Kích thước cơ thể và xương chi của ngựa thay đổi theo thời gian phù hợp với môi trường sống. Với môi trường sống là thảo nguyên rộng lớn, các cá thể ngựa có kích thước lớn hơn và chạy nhanh hơn sẽ thích nghi hơn. Sự thay đổi của ngựa hướng đến việc phi bước dài, sau nhiều thế hệ và thời gian, xương chi của ngựa chỉ còn một ngón thay vì nhiều ngón để tiếp xúc.

- HS xung phong trả lời câu hỏi mở rộng: Biến dị làm đa dạng đặc tính của sinh vật, giúp sinh vật thích nghi với môi trường.

- Các nhóm khác nhận xét, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, đánh giá câu trả lời của các nhóm HS, thái độ làm việc của HS trong nhóm.

- GV chuẩn kiến thức, yêu cầu HS ghi chép.

- GV chuyển sang hoạt động tiếp theo. 

I. Khái niệm tiến hóa

- Tiến hóa sinh học là quá trình thay đổi các đặc tính di truyền của quần thể sinh vật qua các thế hệ nối tiếp nhau theo thời gian.

- Ví dụ:

Sự tiến hóa ở người

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV chia lớp thành các nhóm, mỗi nhóm 3 - 4 HS.

- GV yêu cầu HS: Sử dụng Chatbot AI để tìm hiểu nguồn gốc của Chó nhà (từ Sói) hoặc Ngô (từ cỏ Teosinte).

- GV yêu cầu nhóm HS tìm hiểu thông tin mục II SGK tr.212 và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (Đính kèm dưới hoạt động).

- Trên cơ sở đó, GV yêu cầu HS rút ra khái niệm chọn lọc nhân tạo và nêu thêm ví dụ về chọn lọc nhân tạo trong đời sống hàng ngày.

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ học tập

- Nhóm HS đọc hiểu mục II tr.212 SGK, thực hiện nhiệm vụ được giao.

- GV hướng dẫn, theo dõi, hỗ trợ HS nếu cần thiết. 

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện nhóm HS trình bày Phiếu học tập số 1 (Đính kèm dưới hoạt động).

- HS xung phong trả lời câu hỏi.

- HS khác nhận xét, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV đánh giá, nhận xét kết quả thảo luận của HS, thái độ làm việc của HS trong nhóm.

- GV chuẩn kiến thức và yêu cầu HS ghi chép. 

- GV dẫn dắt sang hoạt động tiếp theo.

II. Chọn lọc nhân tạo

- Chọn lọc nhân tạo là phương pháp con người sử dụng nguyên lí tiến hóa nhằm tạo ra các giống vật nuôi, cây trồng, các chủng vi sinh vật phù hợp với nhu cầu cụ thể của con người.

*Đáp án câu hỏi tích hợp NLS

- Nguồn gốc Chó nhà (từ Sói)

• Chó nhà có nguồn gốc từ sói xám hoang dã.
• Khoảng 15.000 – 30.000 năm trước, con người thuần hóa sói: giữ lại những cá thể hiền, dễ sống gần người.
• Qua nhiều thế hệ chọn lọc nhân tạo, sói dần biến đổi thành nhiều giống chó khác nhau về kích thước, hình dạng và tập tính.
• Đây là ví dụ điển hình của tiến hóa do con người tác động.

Nguồn gốc Ngô (từ cỏ Teosinte)

• Ngô có nguồn gốc từ cỏ dại Teosinte ở Trung Mỹ (Mexico).
• Con người chọn hạt to, nhiều, dễ thu hoạch để gieo trồng qua hàng nghìn năm.
• Dần dần, Teosinte biến đổi thành cây ngô hiện đại với bắp lớn, nhiều hạt, không tự rụng.
• Đây là kết quả của chọn giống và thuần hóa cây trồng.

- Ví dụ:

Chọn lọc do con người tiến hành ở một số giống chó

Thông tin bổ sung

* Trong một quần thể vật nuôi hay cây trồng, các biến dị có thể có lợi hoặc bất lợi đối với con người, do đó sự chọn lọc nhân tạo diễn ra theo hướng vừa đào thải biến dị bất lợi, vừa tích lũy biến dị có lợi phù hợp với nhu cầu của con người. Sự chọn lọc của con người đáp ứng mục đích của con người đôi khi mang lại bất lợi cho sinh vật.

* Chọn lọc nhân tạo là nhân tố chính quy định chiều hướng và tốc độ thay đổi các giống vật nuôi, cây trồng. Cơ chế này giải thích vì sao giống vật nuôi, cây trồng đa dạng và phù hợp với nhu cầu nhất định của con người.

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

Tìm hiểu về chọn lọc nhân tạo

Câu 1. Trong Hình 49.2, cây nào là nguồn gốc của các loại rau cải phổ biến ngày nay? Tại sao lại có nhiều rau cải như ngày nay?

……………………………………………………

Câu 2. Mục đích chọn lọc của con người ở đối tượng trong Hình 49.3 là gì?

……………………………………………………………………………………………

Câu 3. Kể tên ba loại cây trồng cũng đã được chọn lọc nhân tạo làm thực phẩm mà em biết.

……………………………………………………………………………………………

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

Tìm hiểu về chọn lọc nhân tạo

Câu 1. Trong Hình 49.2, cây nào là nguồn gốc của các loại rau cải phổ biến ngày nay? Tại sao lại có nhiều rau cải như ngày nay?

Nguồn gốc của các loại rau cải phổ biến ngày nay là cây mù tạc hoang dại. Con người chọn lọc theo nhiều hướng khác nhau (chọn lá, chọn hoa,...), phù hợp mục đích của con người đã tạo ra nhiều loại rau cải như ngày nay.

Câu 2. Mục đích chọn lọc của con người ở đối tượng trong Hình 49.3 là gì?

Ở hình 49.3, con người chọn lọc gà thịt với mục đích nâng cao khối lượng gà.

Câu 3. Kể tên ba loại cây trồng cũng đã được chọn lọc nhân tạo làm thực phẩm mà em biết.

Chọn lọc giống gà siêu trứng từ giống gà rừng, chọn lọc các giống ngô từ cỏ teosinte, chọn lọc lúa gạo từ giống lúa hoang,...

Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV nêu một số ví dụ:

Mỗi lần sinh sản cá đẻ hàng trăm đến hàng nghìn quả trứng cùng một lúc

Ếch đẻ rất nhiều trứng vào mỗi mùa sinh sản

- GV dẫn dắt: Các cá thể sinh vật luôn phải đấu tranh với nhau để giành quyền sinh tồn, do vậy chỉ một số ít cá thể sinh ra được sống sót qua mỗi thế hệ. Những cá thể nào có các biến dị di truyền có lợi với sinh vật, giúp chúng sống sót và sinh hơn hơn cá thể khác (đặc điểm thích nghi) thì sẽ để lại nhiều con cho sinh vật. Qua nhiều thế hệ, các cá thể mang đặc điểm thích nghi sẽ ngày một tăng. Quá trình này được gọi là chọn lọc tự nhiên.

- Qua thông tin trên, GV yêu cầu HS đọc hiểu mục III SGK tr.213 và khái quát khái niệm chọn lọc tự nhiên.

- Để tìm hiểu quá trình chọn lọc tự nhiên (CLTN) dẫn tới tiến hóa thích nghi, GV yêu cầu HS thảo luận nhóm, quan sát Hình 49.4 và hoàn thành Phiếu học tập số 2 (Đính kèm dưới hoạt động).

- Thông qua đó, GV yêu cầu HS khái quát vai trò của CLTN đối với sự hình thành đặc điểm thích nghi và đa dạng sinh vật.

- GV yêu cầu HS: Sử dụng AI để yêu cầu giải thích: "Tại sao dùng thuốc trừ sâu nhiều thì sâu lại bị nhờn thuốc (kháng thuốc)?"

- GV yêu cầu HS chốt câu trả lời cho câu hỏi trong hoạt động khởi động. 

Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ học tập

- Nhóm HS đọc hiểu mục II tr.213 SGK, thực hiện nhiệm vụ được giao.

- GV hướng dẫn, theo dõi, hỗ trợ HS nếu cần thiết. 

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện nhóm HS trình bày Phiếu học tập số 2 (Đính kèm dưới hoạt động).

- HS vận dụng kiến thức đã học để trả lời câu hỏi khởi động: Vì virus cúm A biến đổi và tiến hóa nhanh qua thời gian nên vaccine cúm từ năm trước không còn khả năng bảo vệ trước chủng virus cúm của năm sau.

- HS khác nhận xét, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV đánh giá, nhận xét kết quả thảo luận của HS, thái độ làm việc của HS trong nhóm.

- GV chuẩn kiến thức và yêu cầu HS ghi chép. 

- GV mở rộng thêm một số ví dụ về quá trình chọn lọc tự nhiên hình thành đặc điểm thích nghi.

- GV dẫn dắt sang hoạt động tiếp theo.

III. Chọn lọc tự nhiên

- Chọn lọc tự nhiên là quá trình các cá thể thích nghi hơn với môi trường sống sẽ có khả năng sống sót và sinh sản cao hơn, dẫn đến số lượng cá thể có đặc điểm thích nghi được di truyền trở nên phổ biến trong quần thể.

- Chọn lọc tự nhiên tác động trực tiếp lên kiểu hình, qua đó gián tiếp làm thay đổi tần số kiểu gene (allele) của cá thể trong quần thể. 

- Ví dụ:

+ Ở bướm Biston betularia sống trên cây bạch dương ở nước Anh đầu thế kỉ XIX.

+ Ở côn trùng, cá thể có khả năng kháng thuốc trừ sâu sẽ có tỉ lệ sống sót cao hơn cá thể không có khả năng này, kết quả là các cá thể có sự đề kháng cao sẽ thay thế các cá thể có sức đề kháng kém.

+ Vi khuẩn có khả năng kháng penicillin có khả năng sống sót và sinh sản trong môi trường có penicillin, làm tăng nhanh số vi khuẩn kháng thuốc.

*Đáp án câu hỏi tích hợp NLS

- Trong quần thể sâu luôn có một số cá thể đột biến kháng thuốc.

- Khi dùng thuốc trừ sâu nhiều, các cá thể không kháng bị tiêu diệt, còn cá thể kháng sống sót và sinh sản.

- Qua nhiều thế hệ, số sâu kháng thuốc tăng lên, làm thuốc kém hoặc mất tác dụng.

Thông tin bổ sung

* Chọn lọc tự nhiên: Trong tự nhiên cũng diễn ra quá trình chọn lọc. Chọn lọc tự nhiên vừa đào thải biến dị bất lợi, vừa tích lũy biến dị có lợi cho sinh vật. Chọn lọc tự nhiên phân hoá khả năng sống sót và sinh sản của các cá thể trong quần thể, hình thành quần thể thích nghi.

* Cơ chế hình thành đặc điểm thích nghi:

Sự hình thành đặc điểm thích nghi trên cơ thể sinh vật là kết quả của một quá trình lịch sử chịu sự chi phối của ba nhân tố chủ yếu: đột biến, giao phối, chọn lọc tự nhiên.

Đột biến tạo ra nguyên liệu sơ cấp cho tiến hoá, làm cho mỗi tỉnh trạng trở nên phong phú, trong đó có những biến dị có lợi hoặc có hại trong những môi trường nhất định.

Dưới tác động của chọn lọc tự nhiên, các cá thể mang biến dị có hại bị loại bỏ, các cả thể mang biến dị có lợi sẽ thích nghi hơn được sống sót và sinh sản. Thông qua quá trình sinh sản, các cá thể mang biến dị có lợi sẽ tăng lên trong quần thể, dần hình thành quần thể thích nghi.

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2

Tìm hiểu về chọn lọc tự nhiên

Quan sát Hình 49.4, trả lời các câu hỏi sau:

1. Đặc điểm màu sắc thân của quần thể bướm thay đổi như thế nào khi màu thân cây bạch dương bị hóa sẫm do ô nhiễm khói công nghiệp?

2. Chọn lọc tự nhiên tác động trực tiếp lên kiểu hình hay kiểu gene?

3. Sự đa dạng màu sắc thân ở bướm do ô nhiễm môi trường hay do nguyên nhân nào khác?

……………………………………………………………

……………………………………………………………

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2

Tìm hiểu về chọn lọc tự nhiên

Quan sát Hình 49.4, trả lời các câu hỏi sau:

1. Đặc điểm màu sắc thân của quần thể bướm thay đổi như thế nào khi màu thân cây bạch dương bị hóa sẫm do ô nhiễm khói công nghiệp?

2. Chọn lọc tự nhiên tác động trực tiếp lên kiểu hình hay kiểu gene?

3. Sự đa dạng màu sắc thân ở bướm do ô nhiễm môi trường hay do nguyên nhân nào khác?

1. Màu sắc thân của bướm thay đổi theo sự thay đổi của thân cây: thân cây trắng - bướm trắng; thân cây đen - bướm đen.

2. Chọn lọc tự nhiên tác động trực tiếp lên kiểu hình, tuy nhiên khi các cá thể có kiểu hình thích nghi sống sót và sinh sản cao dẫn đến allele quy định kiểu hình thích nghi sẽ tăng lên qua các thế hệ.

3. Màu sắc thân bướm thay đổi không phải do ô nhiễm môi trường. Yếu tố làm thay đổi màu sắc thân của bướm là chim ăn bướm. Ô nhiễm môi trường chỉ là yếu tố gián tiếp, khi ô nhiễm môi trường xảy ra làm các cá thể bướm có thân màu đen trở nên ưu thế, các cá thể mang đặc điểm thích nghi này sống sót và sinh sản nhiều dẫn đến tăng số lượng cá thể bướm đen trong quần thể.