Giáo án NLS Ngữ văn 11 kết nối Bài 2: Nhớ đồng

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV yêu cầu HS:

+ Đọc các thông tin về khái niệm, đề tài, chủ đề trong phần Tri thức ngữ văn.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS đọc các thông tin trong phần Tri thức ngữ văn, lấy ví dụ trong một văn bản cụ thể.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời 3 HS trình bày kết quả trước lớp, yêu cầu cả lớp nghe và nhận xét. 

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ

- GV Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ, chốt kiến thức > Ghi lên bảng.

- GV bổ sung kiến thức:

2. Khám phá tri thức ngữ văn

- Cấu tứ trong thơ

Cấu tứ với tứ là hai khái niệm khác nhau, không thể đánh đồng. Khái niệm cấu tứ chỉ một hoạt động có ý nghĩa then chốt trong sáng tạo thơ, còn tứ chỉ kết quả của hoạt đọng ấy. Người ta phân biệt tứ với ý và khi nói đến ý việc lập ý được nhắc đến như là việc cần thực hiện để có ý. Trong tương quan ất tứ và ý sẽ đối xứng với nhau, tương tự như sự đối “đối xứng” giữa cấu tứ và lập ý vậy.

Nói đến cấu tứ tất yếu phải nói đến tứ. Nói một cách hình ảnh, tứ là cái xương sống của bài thơ, làm điểm tự cho sự phát triển của hình tượng thơ, bài thơ. Nếu không có tứ, kết cấu bài thơ rơi vào tình trạng lỏng lẻo, các bộ phận cấu thành sẽ thiếu gắn kết.   

Xét về góc độ tâm lí sáng tạo tứ thể hiện sự hình dung của nhà thơ về cách triển khai bài thơ và chính sự hình dung đó chi phối việc nhà thơ lựa chọn giọng điệu, hình ảnh, ngôn   từ phù hợp. – Yếu tố tượng trưng trong thơ

Yếu tố tượng trưng trong thơ là một vấn đề được xem xét từ những góc độ khác nhau. Có thể xem đây là loại yếu tố phổ biến trong sáng tác thi ca mọi thời đại một khi nhà thơ muốn hình ảnh, hình tượng trong bài thơ chỉ là hình ảnh, hình tượng phản chiếu bề mặt trực tiếp của thế giới khách quan hay mang tính chất truyền cảm thuần túy, mà chứa đựng một hàm ý sâu xa, theo đó những điều được nói tới trong bài thơ là phương tiện gợi dẫn về một điều gì đó bao quát, trừu tượng, mơ hồ hơn. 

Cũng có thể nhìn nhận yếu tố tượng trưng là một loại yếu tố đặc thù của những sáng tác thi ca chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng nghĩa là những sáng tác chỉ có thể ra đời từ nửa sau thế kỉ XIX với sự hình thành và phát triển của trường phái thơ tượng trưng kéo theo sự phổ biến của một hệ thống quan niệm mới về thế giới về mối quan hệ giữa con người với tạo vật. Đặc biệt về những khả năng của thi ca trong việc khám phá những tương quan bí ẩn con người và vũ trụ.

Tính chất tượng trưng được thể hiện rất khác nhau trong thơ của từng tác giả, từng thời đại và dân tộc. muốn hiểu rõ tính chất tượng trưng đó phải nắm được những mã văn hóa vốn tồn tại như một yếu tố nền tảng chi phối nó. 

Nhiệm vụ 1: Nhan đề, bố cục và cảm hứng chủ đạo của tác phẩm 

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV mời đại diện các nhóm dựa vào nội dung đã đọc ở nhà để trả lời các câu hỏi liên quan đến văn bản Nhớ đồng

+ Em hiểu thế nào về nhan đề Nhớ đồng và theo em nhan đề đã bao quát hết ý nghĩa của bài thơ chưa?

+ Từ “đồng” trong nhan đề có ý nghĩa là gì?

+ Xác định bố cục bài thơ và ý nghĩa từng phần?

+ Cảm hứng chủ đạo của tác phẩm là gì?

- Các nhóm tiếp nhận nhiệm vụ.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- Các nhóm thảo luận để trả lời.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện các nhóm lên bảng yêu cầu các nhóm khác nhận xét, góp ý, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, chốt kiến thức.

Nhiệm vụ 2: Nỗi nhớ thế giới bên ngoài với những cảnh với những con người đặc trưng của quê nghèo

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- Dựa vào kiến thức và văn bản đã chuẩn bị ở nhà hãy cho biết:

+ Tiếng hò xuất hiện từ đầu bài thơ có tác dụng gì?

+ Nỗi nhớ của người tù cộng sản đã được diễn tả qua những hình ảnh nào?

+ Em có nhận xét gì về đặc điểm hình thức và nội dung của các khổ thơ 1,4,7,13? Nó được phân bố theo quy luật nào?

+ Điệp từ “đâu” xuất hiện bao nhiêu lần trong bài? Ý nghĩa của nó với cấu tứ của bài thơ?

- GV hướng dẫn HS sử dụng công cụ AI để phân tích đoạn văn bản thô bài thơ, nhận diện cấu trúc lặp lại của các khổ thơ đầu và kết. HS nhận xét về vai trò của máy tính trong việc thống kê nhanh các điệp ngữ.

- HS tiếp nhận nhiệm vụ

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- Các nhóm thảo luận để trả lời.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện 1 nhóm lên bảng yêu cầu các nhóm khác nhận xét, góp ý, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, chốt kiến thức

Nhiệm vụ 3: Nỗi niềm của chủ thể trữ tình

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- Dựa vào kiến thức và văn bản đã chuẩn bị ở nhà hãy cho biết:

+ Trong nỗi nhớ của mình, nhà thơ nhớ điều gì nhất? Vì sao?

+ Trong tù, nhà thơ nhớ đến khoảng thời gian nào trong quá khứ?

+ Cảnh ngộ của nhà thơ lúc này ra sao? Em hãy nhận xét tâm trạng của nhà thơ trong hoàn cảnh đó?

- GV yêu cầu HS sử dụng laptop nhập prompt cho AI: "Phân tích ý nghĩa biểu trưng của hình ảnh con chim cà lơi trong bài thơ Nhớ đồng của Tố Hữu. Nó gợi lên khao khát gì của người tù cộng sản?".

- HS tiếp nhận nhiệm vụ

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- Các nhóm thảo luận để trả lời.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện 1 nhóm lên bảng yêu cầu các nhóm khác nhận xét, góp ý, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, chốt kiến thức

Nhiệm vụ 4: Kết luận theo thể loại

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV chia HS thành các nhóm (4-6 HS), yêu cầu HS: 

+ Em hãy rút ra đặc trưng thể loại của của bài Nhớ đồng thông qua một số yếu tố (cảm hứng chủ đạo, chủ đề, thông điệp, hình thức thơ…)?

- GV yêu cầu HS rút ra tổng kết thể loại

Bước 2: HS tiếp nhận, thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS rút ra kết luận theo thể loại về cảm hứng chủ đạo, chủ đề, thông điệp, hình thức thơ của văn bản 

- GV quan sát phần thảo luận của các nhóm, hướng dẫn, hỗ trợ (nếu cần thiết).

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời đại diện một số nhóm xác định cảm hứng chủ đạo, chủ đề, thông điệp, hình thức thơ của văn bản

- GV yêu cầu các nhóm khác lắng nghe, nhận xét phần trả lời của nhóm bạn, nêu ý kiến bổ sung (nếu có).

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, đánh giá, chốt kiến thức.

I. Nhan đề, bố cục và cảm hứng chủ đạo của tác phẩm

- Nhan đề

+ Nhan đề bài thơ vô cùng đặc biệt. Chỉ cần đọc nhan đề ta có thể thấy nỗi nhớ bao quát trùm lên cả tác phẩm. nó được ví như một chiếc chìa khóa chi phối việc tổ chức văn bản của nhà thơ. Đó là nỗi nhớ thể hiện ở các khía cạnh:

• Nhớ sắc màu, hương vị, cảnh quan đơn sơ mà quyến rũ của làng quê.
• Nhớ nhịp sống trì đọng “không đồi” qua bao năm tháng của làng quê
• Nhớ những con người cần cù lao động và luôn nuôi hi vọng trên những luống cày
• Nhớ nỗi buồn cố hữu tỏa ra từ không gian làng quê
• Nhớ những người quê “thiệt thà”, “chất phác” và những “dáng hình” ruột thịt.
• Nhớ những ngày đi ra từ làng quê, bắt đầu dấn thân vào con đường Cách mạng và vui say với lí tưởng
• Nhớ tất cả những gì thuộc về cuộc sống tự do bên ngoài nhà tù

+ Từ “đồng” trong nhan đề của bài thơ trước tiên là chỉ một không gian cụ thể là cánh đồng, “bãi đồng” nơi có những “ô mạ xanh mơn mởn”, nơi xuất hiện hình ảnh người nông dân “vãi giống tung trời những sớm mai”. Nhưng từ “đồng” còn mang ý nghĩa khái quát chỉ chung làng quê với sự thống nhất giữa cảnh và người. Hơn nữa, trong suy nghĩ và cảm xúc của nhân vật trữ tình “đồng” chính là điểm tựa tinh thần, là toàn bộ cuộc sống bên ngoài nhà tù mà anh luôn hướng về. Đặc trong ngữ cảnh của bài thơ thì từ “đồng” quen thuộc đã được cấp thêm những nét nghĩa mới.

• Bố cục của bài thơ

Có thể chia thành  2 đoạn hay 3 đoạn tùy theo.

+ Đoạn 1: 8 khổ thơ đầu: Nỗi nhớ thế giới bên ngoài với những cảnh, những con người đặc trưng cho quê nghèo muôn thưở.

+ Đoạn 2: 5 khổ còn lại: Nỗi nhớ bước đường hoạt động cách mạng vừa qua và niềm khao khát tự do

• Cảm hứng chủ đạo

Là nỗi nhớ xuyên suốt và bao trùm cả tác phẩm. Nỗi nhớ những cảnh vật thế giới bên ngoài nhà lao và nỗi nhớ những ngày tháng hoạt động Cách mạng.

1. Nỗi nhớ thế giới bên ngoài với những cảnh với những con người đặc trưng của quê nghèo
2. Nỗi nhớ gắn với những hình ảnh con người đặc trưng của quê nghèo

- Cảm hứng của bài thơ được gợi lên từ tiếng hò, được lặp lại nhiều lần:

+ Tiếng hò lẻ loi đơn độc giữ trời trưa → Nhân vật trữ tình cảm nhận được sự hiu quạnh

Không gian đồng vắng.

Thời gian trưa vắng.

Hiu quạnh của đời buồn tủi nhọc nhằn.

Lòng người đang bị giam cầm trong tù ngục cách biệt với cuộc sống bên ngoài.

+ Tiếng hò đã đồng cảm, hoà điệu của nhiều nỗi hiu quạnh → Người chiến sĩ cách mạng thấy nhớ nhung da diết đồng quê, cuộc sống bên ngoài nhà tù.

- Tiếng than khắc khoải, da diết → Diễn tả cõi lòng hoang vắng vì bị cách biệt với thế giới bên ngoài → Nỗi hiu quạnh của người tha thiết yêu đời.

Sự lặp lại → Nhấn mạnh liền ý liên kết nhiều nội dung khác nhau, tô đậm cảm xúc, khắc sâu ý tưởng → Triền miên vì nỗi nhớ da diết.

- Đồng quê thể hiện lên đậm đà nỗi nhớ của tác giả: Cồn thơm, ruồng tre mát, ô mạ xanh mơn mởn, nương khoai ngọt sắn bùi, chiều sương phủ bãi đồng, xóm làng và con đường thân thuộc, xóm nhà tranh thấp, con đường quen.

→ Tất cả đều đơn sơ gần gũi quen thuộc, thân thương nhưng bị ngăn cách.

- Con người gần gũi thân thuộc thân thương:

+ Những lưng còng xuống luống cày.

+ Những bàn tay vãi giống.

+ Một giọng hò đưa bố mẹ già xa đơn chiếc (linh hồn đã khuất).

- Nỗi nhớ chân thật đậm tình thương mến

•  Nhớ đến bản thân mình: Nhớ tới những ngày tháng tự do hoạt động cách mạng. Thể hiện niềm say mê lí tưởng khao khát tự do sôi nổi cho nên càng thấy cô đơn với thực tại cuộc sống bị giam cầm. 

1. Khơi mở mạch cảm xúc của bài

• Có thể dễ dàng nhận thấy một điều đó là các khổ 1, 4, 7, 13 đều chỉ có hai câu trong đó khổ 7 lặp lại hoàn toàn khổ 1, khổ 13 lặp lại hoàn toàn khổ 4. So sánh 1,7 với các khổ 4,13 có thể thấy sự khác biệt ở từ cuối cùng của câu đầu: một bên là thương nhớ và một bên là hiu quạnh. Tuy nhiên khổ 4 và khổ 13 từ thương nhớ lại xuất hiện ở câu thứ 2. 
• Tất cả đều thể hiện nỗi nhớ đồng từ không gian lao tù vào thời điểm buổi trưa. Các khổ 1,4,7,13 đóng vai trò bản lề để kết nối hai không gian ( bên trong và bên ngoài ) và hai thời gian ( hiện tại- quá khứ).
• Bốn khổ thơ hai câu đảm nhiệm chức năng đánh dấu các giai đoạn phát triển của cảm xúc trong bài thơ. Mỗi khi những hình ảnh thân thương của đồng quê, của ngày qua được gợi lên nhân vật trữ tình không nén nổi cảm xúc, phải bật thốt tiếng kêu tự đáy lòng, và sau tiếng kêu ấy cảm xúc chùng xuống để loạt hình ảnh từ quá khứ hiện ra tiếp nối dồn tụ đợi phát triển đến đỉnh cao.
• Tất cả như những đợt song gối nhau tạo thành một dòng chảy liên tục nhưng có biến đổi lên xuống nhịp nhàng.
• Điệp từ “đâu” xuất hiện 10 lần trong bài thơ thể hiện hoạt động ráo riết của kí ức nhằm làm sống dậy quá khứ, làm hiển hiện cả một không gian thân quen giờ đây đã trở thành cõi tách biệt.
• Từ “đâu” được đặt ở vị trí đầu tiên của các câu thơ đóng vai trò thúc giục, khuấy động tâm trí của nhân vật trữ tình. Lần nào xuất hiện cũng kéo theo một loạt những hình ảnh mới, ngoài ra nó còn góp phần tạo nên nhịp điệu đầy biến hóa khi thì hối thúc, khi chậm rãi sâu lắng, thể hiện đặc điểm tâm tư đầy xáo động của người tù trẻ tuổi đang khát khao tự do.
• Từ đâu góp phần quan trọng tạo nên mạch lạc và liên kết của văn bản. Khiến cho việc bộc lộ cảm xúc của nhân vật trữ tình trở nên thuận lợi, đảm bảo cho bài thơ vừa có sự phong phú của các loại hình ảnh, lại vừa có sự chặt chẽ, phân minh về cấu trúc, phù hợp với sự tiến triển theo đúng quy luật tâm lí của mạch cảm xúc. 

III.Nỗi niềm chủ thể trữ tình

- Hình ảnh người mẹ: già nua đơn chiếc

à Nỗi nhớ thương càng siết chặt thêm, tác giả như chìm đắm, say trong những cơn nhớ nhung không dứt “Chao ôi thương nhớ, chao thương nhớ..nỗi nhớ da diết khôn nguôi, từng lời như đang than thở vì sự bất khả kháng với hoàn cảnh của chính mình, không thể thoát ra để giải tỏa nỗi lòng.

- Nhớ đến cảnh ngộ của bản thân: 

+ Khi chưa được tiếp cận với ánh sáng của Đảng, của cách mạng: Anh nhớ lại hình ảnh của chính mình của “những ngày xưa”, từ cái thời “băn khoăn đi kiếm lẽ yêu đời”, “theo mãi vòng quanh quẩn” bế tắc, chưa tìm được hướng đi 

+ Khi bắt gặp lí tưởng cách mạng. “Rồi một…ngát trời”

à Say mê lý tưởng, khao khát tự do sôi nổi tâm hồn nhẹ nhàng thảnh thơi, hạnh phúc, tràn ngập hương sắc, bay bổng, dạt dào cảm hứng, thấy yêu đời, trẻ trung hơn…

1. Kết luận theo thể loại

Rút ra đặc trưng thể loại bài Nhớ đồng qua một số yếu tố:

- Cảm hứng chủ đạo: niềm nhớ thương da diết, mãnh liệt, niềm khao khát tự do của một thanh niên trẻ tuổi trong những tháng ngày bị giam cầm, tách biệt với thế giới bên ngoài, thông qua điệp từ, điệp ngữ thể hiện trực tiếp nỗi nhớ (đâu, gì sâu, ôi,..); hình ảnh quê hương, con người hiện lên trong tâm trí; bố cục bài chia làm hai phần, mở đầu và kết thúc mỗi phần bằng khổ thơ gồm hai dòng thơ: Gì sâu bằng những trưa thương nhớ/ Hiu quạnh bên trong một tiếng hò; giọng thơ tha thiết.

- Chủ đề: Bài thơ thể hiện tình cảm nhớ thương da diết cảnh vật quê hương, con người, niềm khao khát tự do của người tù trẻ tuổi có trái tim đang căng đầy nhựa sống và tràn trề nhiệt huyết.

- Thông điệp: Tác giả muốn gửi gắm qua bài này cần trân trọng và theo đuổi sự tự do, sống có lí tưởng

6.1.NC1a: HS nhận biết vai trò của AI trong việc phân tích tần suất xuất hiện và ý nghĩa của các điệp từ, điệp cấu trúc "Đâu..." trong văn bản thô.

6.2.NC1a: HS sử dụng câu lệnh (prompt) để AI hỗ trợ liệt kê các yếu tố tượng trưng (con chim cà lơi, hương đất, nắng) và gợi ý mối liên hệ giữa chúng với lý tưởng tự do.