Giáo án NLS Ngữ văn 8 kết nối Bài 4: Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV yêu cầu HS:

+ Đọc các thông tin về đặc điểm của thơ trào phúng trong phần Tri thức ngữ văn.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS đọc các thông tin trong phần Tri thức ngữ văn, lấy ví dụ trong một văn bản cụ thể.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- GV mời 3 HS trình bày kết quả trước lớp, yêu cầu cả lớp nghe và nhận xét. Ví dụ: VB Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu là một bài thơ trào phúng vì:

+ Văn bản là một bài thơ thất ngôn bát cú.

+ Nội dung: Văn bản nhắm vào đối tượng là những biểu hiện nhếch nhác, trớ trêu của khoa cử Việt Nam khi đất nước bị thực dân Pháp đô hộ, còn Nho học thì suy tàn; Trần Tế Xương đã dùng tiếng cười để phê phán những cái xấu đó

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ

- GV Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ, chốt kiến thức > Ghi lên bảng.

2. Tri thức ngữ văn về thơ trào phúng

- Về nội dung:

Thơ trào phúng dùng tiếng cười để phê phán những cái chưa hay, chưa đẹp hoặc cái tiêu cực, xấu xa, … nhằm hướng con người tới các giá trị thẩm mĩ, nhân văn hoặc lí tưởng sống cao đẹp. Như vậy, có 3 đặc điểm để nhận diện một văn bản thơ trào phúng: văn bản phải được trình bày bằng hình thức thơ; đối tượng văn bản nhắm tới là những cái chưa hay, chưa đẹp hoặc cái tiêu cực, xấu xa; tác giả dùng tiếng cười giễu cợt, mỉa mai, châm biếm, đả kích, …để thể hiện xúc cảm, thái độ đối với đối tượng

+ Cũng cần lưu ý rằng, thơ trào phúng tuy nhắm vào đối tượng là cái xấu, cái tiêu cực nhưng mục tiêu tối thượng của nó là hướng con người tới các giá trị thẩm mĩ, nhân văn hoặc lí tưởng sống cao đẹp

- Về nghệ thuật:

Để tạo ra tiếng cười nhằm phê phán một đối tượng nào đó, thơ trào phúng thường sử dụng biện pháp tu từ so sánh, ẩn dụ, nói quá, ….

Nhiệm vụ 1: Sự xáo trộn của trường thi 

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

* GV dẫn dắt: Theo lệ thường, dưới thời phong kiến, cứ ba năm có một khoa thi Hương. Với giọng điệu hài hước, câu thơ không chỉ là lời giới thiệu mà còn thông báo về khoa thi này

Dựa vào văn bản cùng với phần chuẩn bị ở nhà chia lớp thành 2 nhóm để trả lời các câu hỏi sau: 

- Cho biết cảnh trường thi được tác giả miêu tả như thế nào?

- Kì thi này có gì đặc biệt? Qua đó em hãy nhận xét về kì thi đó

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

HS làm việc theo cặp đôi hoặc đọc lại văn bản theo yêu cầu suy nghĩ để hoàn thành nhiệm vụ

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

GV mời 2-3 HS trình bày trước lớp yêu cầu cả lớp nhận xét, bổ sung

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

GV nhận xét đánh giá chốt kiến thức

GV cho HS đại diện các nhóm lên báo cáo kết quả

Nhiệm vụ 2: Hình ảnh các sĩ tử và quan viên người Việt

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

Dựa vào phần chuẩn bị ở nhà HS tiến hành thảo luận theo cặp và cho biết.

- Ở hai câu thơ này đã xuất hiện những hình ảnh nào? Các hình ảnh đó đã được diễn tả ra sao?

- Biện pháp tu từ nào đã được sử dụng trong cách diễn đạt “Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ” và “Ậm ọe quan trường miệng thét loa"? 

- Nêu rõ tác dụng của biện pháp tu từ đó trong việc tái hiện hình ảnh các sĩ tử và quan viên người Việt.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- Hs làm việc theo cặp đôi hoặc đọc lại văn bản theo yêu cầu suy nghĩ để hoàn thành nhiệm vụ.

- HS sử dụng AI để giải mã điển tích "Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ" và "Ậm ọe quan trường miệng thét loa". HS yêu cầu AI cung cấp các từ láy đồng nghĩa để thấy rõ sự mỉa mai trong cách dùng từ của Tú Xương.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

GV mời 2-3 HS trình bày trước lớp yêu cầu cả lớp nhận xét, bổ sung

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

GV nhận xét đánh giá chốt kiến thức

Nhiệm vụ 3: Sự hiện diện của những người nước ngoài trong trường thi

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

Dựa vào phần chuẩn bị ở nhà hãy cho biết

- Hình ảnh “quan sứ” và “mụ đầm” đã được diễn tả như thế nào?

- Hai hình ảnh đó góp phần thể hiện tiếng cười châm biếm ra sao?

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- Hs làm việc theo cặp đôi hoặc đọc lại văn bản theo yêu cầu suy nghĩ để hoàn thành nhiệm vụ.

- HS sử dụng phần mềm sơ đồ tư duy (Canva/Xmind) trên máy tính bảng để thiết lập sự đối lập giữa một bên là "Sĩ tử, quan trường" hèn kém và một bên là sự phô trương của thực dân Pháp ("Ông Tây", "Bà Đầm").

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

GV mời 2-3 HS trình bày trước lớp yêu cầu cả lớp nhận xét, bổ sung

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

GV nhận xét đánh giá chốt kiến thức

Nhiệm vụ 4: Sự thức tỉnh các kẻ sĩ và nỗi xót xa của nhà thơ trước cảnh nước mất

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

Dựa vào phần chuẩn bị ở nhà hãy cho biết.

- Em hãy nhận xét về giọng điệu ở hai câu kết và nêu tác dụng

- Em hãy nêu cách hiểu của mình về “nhân tài đất Bắc”

- Theo em, tác giả muốn nhắn nhủ tới người đọc điều gì qua câu thơ “Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà”?

- Em hãy nhận xét về tâm trạng, nỗi niềm của nhà thơ được thể hiện quan hai câu kết

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

Hs làm việc theo cặp đôi hoặc đọc lại văn bản theo yêu cầu suy nghĩ để hoàn thành nhiệm vụ

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

GV mời 2-3 HS trình bày trước lớp yêu cầu cả lớp nhận xét, bổ sung

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

GV nhận xét đánh giá chốt kiến thức

Nhiệm vụ 5: Kết luận theo thể loại

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

GV yêu cầu HS trình bày những đặc sắc về ngôn ngữ, bố cục, thể loại của văn bản Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

HS suy nghĩ để trả lời câu hỏi.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

GV mời một số HS trình bày kết quả trước lớp, yêu cầu cả lớp nhận xét, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

GV nhận xét, chốt kiến thức è Viết lên bảng.

II. Tìm hiểu chi tiết

1. Sự xáo trộn của trường thi

“Nhà nước ba năm mở một khoa,

Trường Nam thi lẫn với trường Hà.”

- Bề ngoài thì bình thường: Một kì thi theo đúng thời gian thông lệ: Ba năm một lần.

- Điểm đặc biệt: Trường Nam thi “lẫn” với trường Hà. Người tổ chức không phải là triều đình mà là “nhà nước”.

=> Cách thức tổ chức bất thường, báo hiệu sự thiếu nghiêm túc, ô hợp, láo nháo trong thi cử đồng thời qua đây ta cũng thấy được tình cảnh của đất nước cũng như sự áp đảo của ngoại bang thời bấy giờ

=> Hai câu đề tả không khí, bối cảnh chung của kì thi Hương năm Đinh Dậu 1897. Hai câu này đã thể hiên thái độ mỉa mai, châm biếm kín đáo và cùng bộc lộ nỗi buồn sâu lắng của tác giả trước cảnh đất nước bị mất quyền độc lập, tự chủ

2. Hình ảnh các sĩ tử và quan viên người Việt

“Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,

Ậm ọe quan trường miệng thét loa”

- Hình ảnh:

+ Sĩ tử lôi thôi, vai đeo lọ-> thể hiện sự luộm thuộm, vất vả, bế tắc. Họ không có tư thế của những sĩ tử đi thi, của những người làm chủ kiến thức trong kì thi

- Quan trường ậm oẹ, miệng thét loa-> ra oai, nạt nộ nhưng đó là cái ra oai giả vờ, ra oai gượng gạo

- Biện pháp tu từ đảo ngữ và đối (lôi thôi sĩ tử >< ậm oẹ quan trường) được sử dụng đã nhấn mạnh ấn tượng của tác giả đối với các nhân vật trong kì thi Hương năm 1897

- Tác dụng: 

+ Khắc sâu ấn tượng về sự nhếch nhác, “lôi thôi” của các sĩ tử và nói năng tỏ vẻ ra oai “ậm oẹ” của đám quan trường; đồng thời tạo hiệu quả gây cười

+ Giúp người đọc hình dung cụ thể hình dáng, cử chỉ, lời nói của các đối tượng; đồng thời cũng giúp cho người đọc hình dung được bức tranh về một cảnh quan trường nhốn nháo, thiếu vẻ trang nghiêm; cảnh hỗn độn, nhếch nhác, tàn tạ cũng như sự suy tàn của một nền học vấn, kì thi không nghiêm túc, không hiệu quả

=> Hai câu thực giới thiệu hai kiểu nhân vật vốn là chủ nhân nơi trường thi nhưng đã bị biếm họa thành hình ảnh những nhếch nhác, kém cỏi, thảm hại, thiếu tư cách và không phù hợp với khung cảnh thi cử.

3. Sự hiện diện của những người nước ngoài trong trường thi

- Trường hợp quan sứ: hình ảnh “cờ kép rợp trời” (thể hiện sự đón tiếp trang nghiêm, linh đình) được đặt ở đầu câu tạo ấn tượng về sự phô phang, thị oai -> Tiếng cười đả kích

- Trường hợp mụ đầm: hình ảnh váy lê quét đất (cách ăn mặc thể hiện sự loè loẹt, lố lăng) đặt ở đầu câu tạo ấn tượng về sự phô trương, kệch cỡm -> Tiếng cười đả kích

-> Hình ảnh quan sứ và mụ đầm được thể hiện một cách phô trương, hình thức, không phù hợp với lễ nghi của một kì thi

- Kết hợp hai trường hợp là thủ pháp đối; quan sứ >< mụ đầm (danh xưng của một chức vụ quan trọng >< danh xưng thường được dùng với thái độ giễu cợt) -> Tiếng cười châm biếm sâu cay

=> Hai câu luận vạch trần sự nhếch nhác, tuỳ tiện của khoa cử thời bấy giờ và báo hiệu một sự sa sút về chất lượng trong thi cử; đồng thời ngầm thể hiện nỗi xót xa chua chát của nhà thơ và người đọc

4. Sự thức tỉnh các kẻ sĩ và nỗi xót xa của nhà thơ trước cảnh nước mất

“Nhân tài đất Bắc nào ai đó,

Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà.”

- Giọng thơ trữ tình có tác dụng lay gọi, thức tỉnh lương tri, lương tâm của các sĩ tử

- Nhân tài đất Bắc có thể hiểu là quan trường/ sĩ tử/ những người tài giỏi khác trong thời đại ấy/ mọi người Việt Nam có lương tri, biết trăn trở trước tình cảnh của dân tộc

-> Câu thơ là tiếng gọi hướng những ai biết nghĩ đến nỗi nhục vong quốc và tự hào về truyền thống tốt đẹp của ông cha ta thì hãy “Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà”

+ Ngoảnh cổ: thái độ, tâm thế không cam tâm sống mãi trong cảnh đời nô lệ

+ Cảnh nước nhà: ý nói về hiện trạng đất nước và nỗi nhục mất nước

- Tâm trạng, thái độ của tác giả: 

+ Ngao ngán, xót xa trước sự sa sút của đất nước. 

+ Thể hiện thái độ yêu nước, căm ghét bọn thực dân xâm lược và thể hiện mong muốn thức tỉnh lòng tự tôn dân tộc

+ Thái độ mỉa mai, buồn chán, phẫn uất của nhà thơ với chế độ thi cử đương thời, đối với con đường khoa cử của riêng ông và với hiện thực của nước nhà

=> Hai câu cuối như một lời nhắn nhủ các sĩ tử về nỗi nhục mất nước. Nhà thơ hỏi người nhưng cũng chính là hỏi mình. Qua đó là nổi bật lên tâm trạng của nhà thơ: Buồn chán trước cảnh thi cử và hiện thực nước nhà.

III. Kết luận theo thể loại

1. Ngôn ngữ

- Nhẹ nhàng nhưng hàm chứa ý trào phúng mỉa mai sâu cay

2. Đặc sắc bố cục thể loại

- Tuân thủ theo đúng luật thơ đường luật thất ngôn bát cú.

- Kết hợp hài hoà giữa trào phúng và trữ tình

6.1.TC2a: HS ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) để giải mã các điển tích, phân tích sắc thái trào phúng và đề xuất các ý tưởng liên hệ thực tế.

3.1.TC2b: HS sử dụng các ứng dụng số (sơ đồ tư duy, bảng biểu điện tử) để tạo lập nội dung tóm tắt cấu trúc thi luật thơ Đường luật.