Giáo án NLS Sinh học 10 kết nối Bài 21: Trao đổi chất, sinh trưởng và sinh sản ở vi sinh vật

BÀI 21: TRAO ĐỔI CHẤT, SINH TRƯỞNG VÀ SINH SẢN Ở VI SINH VẬT

I. MỤC TIÊU

1. Về kiến thức

Sau bài học này, HS sẽ:

• Nêu được một số ví dụ về quá trình tổng hợp và phân giải các chất ở vi sinh vật (VSV).
• Nêu được khái niệm sinh trưởng ở vi sinh vật. Trình bày được đặc điểm các pha sinh trưởng của quần thể vi khuẩn.
• Trình bày được các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của vi sinh vật.
• Trình bày được ý nghĩa của việc sử dụng thuốc kháng sinh để ức chế hoặc tiêu diệt vi sinh vật gây bệnh và tác hại của việc lạm dụng thuốc kháng sinh trong chữa bệnh cho con người và động vật.
• Phân biệt được các hình thức sinh sản ở vi sinh vật nhân sơ và vi sinh vật nhân thực.

2. Về năng lực

• Năng lực sinh học:
• Nhận thức sinh học: Trình bày được quá trình trao đổi chất ở VSV; Nêu được khái niệm sinh trưởng, sinh sản ở VSV; Trình bày được đặc điểm của các pha sinh trưởng; Phân biệt được các hình thức sinh sản của VSV; Trình bày được các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của VSV; 
• Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học: Hiểu được ý nghĩa của việc sử dụng thuốc kháng sinh và tác hại của việc lạm dụng thuốc kháng sinh.
• Năng lực chung:
• Giao tiếp và hợp tác: Biết chủ động phát biểu để nêu ý kiến của bản thân, phân công và thực hiện được các nhiệm vụ trong nhóm khi học về sinh trưởng, sinh sản ở vi sinh vật.
• Năng lực tự học: Luôn chủ động, tích cực tìm hiểu và thực hiện những công việc của bản thân khi học tập và nghiên cứu về sinh trưởng và sinh sản của VSV.
• Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Đề xuất và phân tích được các giải pháp về các vấn đề liên quan đến sinh trưởng và sinh sản của VSV.

Năng lực số

• 1.1.NC1b: HS tìm được thông tin  thông qua việc quan sát, truy cập nội dung số trong video
• 2.1.NC1a: HS lựa chọn và sử dụng được các công nghệ số đơn giản (phần mềm trắc nghiệm/màn hình) để tương tác trả lời câu hỏi
• 5.3.NC1a: Áp dụng được công cụ bảng tính (Excel/Google Sheets) để mô hình hóa công thức sinh trưởng, vẽ đồ thị biểu diễn sự gia tăng số lượng vi khuẩn theo thời gian thực.
• 6.2.NC1a: Tối ưu hóa việc sử dụng các công cụ AI (như ChatGPT/Copilot) để tổng hợp và so sánh nhanh cơ chế sinh sản của các nhóm vi sinh vật khác nhau.

3. Phẩm chất

Trách nhiệm: Tích cực tham gia và vận động bạn bè trong lớp có ý thức diệt khuẩn, giữ gìn vệ sinh ở nhà và ở trường, sử dụng thuốc kháng sinh hợp lí.

II. THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

1. Đối với giáo viên

- SGK, Tài liệu giảng dạy, KHBD.

- Tranh ảnh trong SGK phóng to.

- Phiếu học tập liên quan đến nội dung bài học.

- Máy chiếu, máy tính (nếu có).   

- Video AI được tạo bằng công cụ AI được dùng để khởi động bài học

2. Đối với học sinh

- SGV, SBT, vở ghi, vở bài tập. 

- Đồ dùng học tập, tư liệu, hình ảnh,... liên quan đến bài học theo yêu cầu của GV.

III. TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

1. HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG

a. Mục tiêu: Tạo hứng thú cho HS trong học tập, ôn tập kiến thức đã học và gắn kết với kiến thức mới.

b. Nội dung: 

- GV yêu cầu HS thảo luận cặp đôi về vấn đề được đề cập ở đầu bài.

- HS suy nghĩ, trao đổi, đưa ra câu trả lời.

c. Sản phẩm học tập: Các câu trả lời của HS.

d. Tổ chức thực hiện:

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV yêu cầu HS: Xem video AI được thiết kế để phục vụ bài dạy và trả lời câu hỏi xuất hiện trong video đó 

- 1.1.NC1b: HS tìm được thông tin thông qua việc quan sát, truy cập nội dung số trong video 

- GV sử dụng tình huống mở đầu về vi khuẩn E.coli (SGK tr.122), khơi gợi trí tò mò của HS:

Escherichia coli là một loại vi khuẩn sống trong đường tiêu hóa của người và động vật. Chúng sinh sản bằng cách phân đôi. Hãy tưởng tượng các em đang nuôi vi khuẩn E.coli, cứ sau 20 phút, các em chụp ảnh qua kính hiển vi và đếm số lượng vi khuẩn tại thời điểm đó. 

Theo em, sẽ có bao nhiêu vi khuẩn E.coli trong bức ảnh tiếp theo? Em có nhận xét gì về quá trình sinh sản của chúng.

- GV hướng dẫn HS: Sử dụng Excel nhập công thức để tính số lượng vi khuẩn trong các khoảng thời gian khác nhau 

5.3.NC1.a: HS quan sát và nhận thức được sức mạnh của công cụ tính toán số (Computational Tools) trong việc mô hình hóa các quá trình sinh học có tốc độ tăng trưởng lũy thừa, vượt quá khả năng tính toán thủ công.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS dựa vào hiểu biết cá nhân, suy nghĩ, trả lời câu hỏi của GV.

- GV khuyến khích HS đóng góp ý kiến xây dựng bài.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận

- HS xung phong chia sẻ ý kiến.

- GV mời các HS khác nhận xét, đưa ra những ý kiến khác.

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV ghi nhận những ý kiến đóng góp của HS, chốt đáp án và dẫn dắt vào bài học mới: Như các em đã thấy, tốc độ nhân lên của vi khuẩn là rất nhanh, từ một cá thể có thể hình thành một quần thể trong một thời gian ngắn. Vậy vi sinh vật (VSV) có những hình thức sinh sản như thế nào? Cơ chế sinh sản, sinh trưởng của chúng ra sao? Quá trình sinh trưởng của VSV có bị chi phối bởi các yếu tố bên ngoài hay không? Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu trong bài học hôm nay – Bài 21: Trao đổi chất, sinh trưởng và sinh sản ở vi sinh vật.

2. HOẠT ĐỘNG HÌNH THÀNH KIẾN THỨC

Hoạt động 1: Tìm hiểu về quá trình tổng hợp và phân giải các chất ở vi sinh vật

a. Mục tiêu: 

- Nêu được một số ví dụ về quá trình tổng hợp, phân giải các chất ở VSV.

- Phân tích được vai trò của VSV trong đời sống con người và trong tự nhiên.

b. Nội dung:

- GV yêu cầu HS làm việc theo nhóm, đọc thông tin và quan sát các sơ đồ mục I (SGK tr.122 – 124) để tìm hiểu về quá trình tổng hợp và phân giải các chất ở vi sinh vật.

- GV sử dụng phương pháp hỏi – đáp nêu vấn đề, kĩ thuật mảnh ghép, kĩ thuật khăn trải bàn để hướng dẫn HS thảo luận nội dung SGK.

c. Sản phẩm học tập: Câu trả lời của HS.

d. Tổ chức hoạt động:

Hoạt động 2: Tìm hiểu về quá trình sinh trưởng của quần thể vi khuẩn

a. Mục tiêu: 

- Nêu được khái niệm sinh trưởng ở vi sinh vật.

- Trình bày được đặc điểm các pha sinh trưởng của quần thể vi khuẩn.

b. Nội dung:

- GV yêu cầu HS làm việc theo cặp, nghiên cứu thông tin mục II (SGK tr.124 – 125) và quan sát Hình 21.4 để tìm hiểu về quá trình sinh trưởng của vi sinh vật.

- GV sử dụng phương pháp hỏi – đáp nêu vấn đề để hướng dẫn các nhóm thảo luận nội dung SGK.

c. Sản phẩm học tập: Phiếu học tập của HS.

d. Tổ chức hoạt động:

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..
 

Hoạt động 3: Tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của vi sinh vật

a. Mục tiêu: 

- Trình bày được các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của vi sinh vật.

- Trình bày được ý nghĩa của việc sử dụng thuốc kháng sinh để ức chế hoặc tiêu diệt vi sinh vật gây bệnh và tác hại của việc lạm dụng thuốc kháng sinh trong chữa bệnh cho con người và động vật.

b. Nội dung:

- GV sử dụng kĩ thuật dạy học theo trạm, chia lớp thành 3 nhóm lớn tương ứng với 3 trạm, ở các trạm HS thảo luận cặp đôi để thực hiện các nhiệm vụ học tập.

- HS nghiên cứu các thông tin và quan sát các hình ảnh minh họa mục IV (SGK tr.113 – 115) để tìm hiểu các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của vi sinh vật.

c. Sản phẩm học tập: Các câu trả lời của HS.

d. Tổ chức hoạt động:

Hoạt động 4: Tìm hiểu về các hình thức sinh sản của vi sinh vật

a. Mục tiêu: Phân biệt được các hình thức sinh sản ở vi sinh vật nhân sơ và vi sinh vật nhân thực.

b. Nội dung:

- GV chia lớp thành 3 nhóm lớn, giao nhiệm vụ cho mỗi nhóm.

- Các nhóm HS nghiên cứu thông tin và các hình ảnh minh họa trong mục IV (SGK tr.128 – 129) để tìm hiểu về các hình thức sinh sản của vi sinh vật và thực hiện các nhiệm vụ được giao.

c. Sản phẩm học tập: Câu trả lời của HS.

d. Tổ chức hoạt động:

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..
 

3. HOẠT ĐỘNG LUYỆN TẬP 

a. Mục tiêu: Luyện tập kiến thức về các yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh sản ở vi sinh vật.

b. Nội dung: GV yêu cầu các nhóm HS hoàn thành các bài tập phần Luyện tập SGK; HS thảo luận, làm bài tập vào vở.

c. Sản phẩm học tập: Câu trả lời của HS về các yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh sản ở vi sinh vật.

d. Tổ chức hoạt động:

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV tổ chức trò chơi  trắc nghiệm trên phần mềm Quizizz (hoặc PowerPoint tương tác).

2.1.NC1a: HS lựa chọn và sử dụng được các công nghệ số đơn giản (phần mềm trắc nghiệm/màn hình) để tương tác trả lời câu hỏi

Câu 1: Đâu là ý không đúng khi nói về dinh dưỡng, sinh sản của vi sinh vật?

A. Vi khuẩn quang dưỡng màu tía sinh sản bằng cách hình thành bào tử đốt.

B. Nội bào tử được hình thành bên trong tế bào sinh dưỡng.

C. Vi khuẩn dinh dưỡng metan sinh sản bằng cách hình thành ngoại bào tử.

D. Ngoại bào tử được hình thành bên ngoài tế bào sinh dưỡng.

Câu 2: Xác định: Điều gì mô tả đúng chức năng của "vi khuẩn xấu"?

A. thành phần của các loại thực phẩm khác nhau

B. hiện diện trong hệ tiêu hóa của chúng ta

C. gây bệnh

D. hỗ trợ động vật tiêu hóa

Câu 3: Xác định: Làm thế nào để sinh sản hữu tính ở vi khuẩn?

A. DNA được chuyển từ sinh vật này sang sinh vật khác.

B. Mỗi vi khuẩn có thể tự tách ra làm đôi.

C. Vi khuẩn có cơ quan sinh sản tương tự như ở động vật có vú.

D. Tế bào trứng từ một loại vi khuẩn được phóng ra ngoài không khí để được tinh trùng thụ tinh.

Câu 4: Cho biết: Điều kiện quan trọng nhất để chuyển từ dạng sợi sang dạng men trong phòng thí nghiệm là?

A. Môi trường nghèo chất dinh dưỡng

B. Môi trường giàu chất dinh dưỡng

C. Nhiệt độ cao

D. Nhiệt độ thấp

Câu 5: Chọn ý đúng: Trong tự nhiên, nấm hay gặp nhất ở đâu?

A. Ký sinh ở động vật

B. Ký sinh ở người

C. Ký sinh ở thực vật

D. Hoại sinh ở đất

Câu 6: Có bao nhiêu ý đúng: Cho các nhận định về phương thức sống của vi khuẩn giới Khởi sinh như sau?

Chúng là sinh vật dị dưỡng hoặc tự dưỡng.

Chúng là sinh vật dị dưỡng: hoại sinh hoặc kí sinh.

Chúng đều có khả năng tự tổng hợp chất hữu cơ nhờ năng lượng ánh sáng mặt trời hoặc từ quá trình phân giải các chất hữu cơ.

A. 0

B. 3

C. 2

D. 1

Câu 7: Cho biết: Trong nuôi cấy không liên tục, số lượng tế bào sống trong quần thể giảm dần là đặc điểm của pha?

A. Pha suy vong.

B. Pha lag.

C. Pha log.

D. Pha cân bằng.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS sử dụng những kiến thức đã học, trao đổi, thảo luận để hoàn thành các bài tập.

- GV theo dõi, hỗ trợ HS khi cần thiết. 

Bước 3: Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ

- GV mời đại diện các nhóm trả lời câu hỏi. 

- Các nhóm còn lại nhận xét, bổ sung ý kiến (nếu có).

Bước 4: Đánh giá kết quả, thực hiện nhiệm vụ học tập

GV đánh giá, nhận xét bài làm của HS, chuẩn kiến thức và chuyển sang hoạt động tiếp theo.

4. HOẠT ĐỘNG VẬN DỤNG

…………………………………………..

…………………………………………..

…………………………………………..