Giáo án NLS Ngữ văn 12 kết nối Bài 1: Nỗi buồn chiến tranh

Nhiệm vụ 1: Người kể chuyện và điểm nhìn trong đoạn trích 

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập.

- GV chia lớp thành các nhóm thảo luận trong vòng 3 phút để trả lời câu hỏi và hoàn thành phiếu học tập sau đây.

+Theo em, ngôi kể và điểm nhìn có sự dịch chuyển như thế nào trong phần hai của đoạn trích?

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

+ Người kể chuyện đã nêu những nhận xét gì về cuốn tiểu thuyết của nhân vật Kiên đang viết dở? Nhận xét đó có liên quan thế nào đến đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại?

+ Trong đoạn trích, phần kể việc Kiên bỏ đi và “tôi” đọc lại bản thảo của Kiên góp phần soi tỏ điều gì về bản chất nỗi đau của nhân vật chính, về công việc viết tiểu thuyết? 

- Các nhóm tiếp nhận nhiệm vụ.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập.

- Các nhóm thảo luận để trả lời.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận.

- GV mời đại diện các nhóm lên bảng yêu cầu các nhóm khác nhận xét, góp ý, bổ sung.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập.

- GV nhận xét, chốt kiến thức.

II. Khám phá văn bản

1. Người kể chuyện và điểm nhìn trong đoạn trích 
2. Điểm nhìn và sự chuyển dịch ngôi kể

+ Điểm nhìn cũng như ngôi kể chính là một dụng ý của tác giả. Điểm nhìn có sự dịch chuyển rất lớn thể hiện được ý đồ của nhà văn.

1. Người viết và những nhận xét về bản thảo “dang dở” của nhân vật Kiên

• Khi đọc về cuốn tiểu thuyết còn đang viết dở của nhân vật Kiên, người kể chuyện đã dùng rất nhiều từ ngữ mạnh như:

+ “Bản thảo tiểu thuyết của Kiên dầy dần lên và dần đến đoạn kết, song đồng thời cũng như thể mỗi ngày một thêm dang dở. Những chương sau như là điệp khúc của các chương phía trước”.

+ “Có vẻ như chẳng một trình tự nào hết. Trang nào cũng hầu như là trang đầu, trang nào cũng có vẻ là trang cuối.

+ “Đây vẫn là một sáng tác dựa trên cảm hứng chủ đạo của sự rối bời”.

+ “Mạch chuyện không ngừng đứt gãy. Tác phẩm từ đầu đến cuối không hề có nổi một tuyến chung, một bề mặt đại khái nào mà hoàn toàn là những khối hình thù”.

+ “Sự mất bố cục, sự thiếu mạch lạc, thiếu bao quát nhiều khi chứng tỏ sự hụt hẫng của tư duy người viết, chứng tỏ cái vẻ “lực bất tòng tâm” của y”.

……

Những điều này có sự liên hệ đến đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại như:

+ Tiểu thuyết hiện đại có đặc điểm kết cấu đa tầng và đa tuyến; nhân vật có khi vắng bóng hoặc không có diện mạo, tính cách hoàn chỉnh; điểm nhìn và ngôi kể có thể thay đổi rất bất ngờ, linh hoạt, ngôn ngữ đa thanh… => Đây cũng là sự lí giải vì sao với những người đọc quen với lối tư duy đơn tuyến thường thụ động và cảm thấy “khó đọc” khi va chạm tiểu thuyết hiện đại.

+ Bên cạnh đó, với những sự cách tân, đột phá tiểu thuyết hiện đại cũng góp phần nhào nặn lại người đọc, buộc người đọc phải thay đổi nhiều thói quen tiếp nhận, ngoài chú ý câu chuyện cũng cần quan tâm đến cách kể, các viết đầy tính “khiêu khích” của tác giả, phải chủ động sáng tạp giữa văn bản này và văn bản khác.

+ Hình thành được cách đọc phù hợp đối với tiểu thuyết hiện. Điều này vô cùng khó khăn đòi hỏi người đọc phải liên tục thích ứng, khám phá đồng sáng tạo với tác giả, khắc phục cách nhìn đông cứng về những điều thường được xem là hình mẫu.

• Suy ngẫm của tác giả sau khi đọc bản thảo “dang dở” của nhân vật Kiên

+ Những suy ngẫm về nhân vật Kiên

• Nỗi đau buồn mà Kiên lâm vào hay tự dìm mình vào co cội nguồn từ sự chiêm nghiệm âu sắc bộ mặt phi nhân tính của chiến tranh: chiến tranh đã gây ra những chết chóc và tổn thương tinh thần không thể chữa lành.
• Nỗi đau buồn của Kiên kéo anh mãi về quá khứ nhưng cũng làm cho anh được phục sinh về mặt tinh thần, giup anh soi tỏ toàn bộ tháng này qua bằng một cái nhìn mới đầy ý thức.

+ Công việc viết tiểu thuyết

• Với Kiên công việc viết tiểu thuyết là một hành động cụ thể để tái hiện trọn vẹn quãng đời đã qua vốn bị cuốn vào vòng xoáy của chiến tranh và để thực hiện sự phục sinh tinh thần.
• Đối với nhà văn viết tiểu thuyết là việc đi tìm một hình thức biểu đạt phù hợp có thể soi tỏ được bản chất của đời sống, cuốn người đọc vào những câu chuyện ngỡ xa lạ nhưng thực ra của chính họ. 

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1

Nhiệm vụ 2: Khám phá thế giới nội tâm của nhân vật Kiên

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập.

- GV hướng dẫn HS chia nhóm, tìm hiểu về văn bản thông qua 3 trạm dừng chân:

+ Trạm 1: Nhân vật Kiên xuất hiện trong đoạn trích với trạng thái tâm lí như thế nào?

+ Trạm 2: Trong hồi ức của Kiên, chiến tranh đã hiện lên với “khuôn mặt” như thế nào? Đây có phải là “khuôn mặt” duy nhất của chiến tranh hay không? Vì sao?

+ Trạm 3: Vì sao Kiên được “phục sinh trong chuỗi dài tái hiện”?

- GV yêu cầu HS sử dụng AI (Mô hình ngôn ngữ lớn) để thực hiện lệnh: "Phân tích sự thay đổi giọng điệu trần thuật khi điểm nhìn chuyển từ người kể chuyện ngôi thứ ba sang dòng độc thoại nội tâm của nhân vật Kiên trong đoạn trích". HS đối chiếu kết quả của AI với văn bản để rút ra nhận xét riêng.

- Các nhóm tiếp nhận nhiệm vụ.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập.

- Các nhóm thảo luận để trả lời.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận.

- Hành trình theo các trạm dừng chân.

- GV theo dõi và điều hành hỗ trợ HS khi cần.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập.

- GV nhận xét, chốt kiến thức.

1. Khám phá thế giới nội tâm của nhân vật Kiên
2. Trạng thái tâm lí của nhân vật Kiên

+ Kiên được biết đến là một anh bộ đội bước ra từ cuộc chiến với chấn thương tâm hồn nặng nề trước những hi sinh, mất mát, đổ vỡ của chiến tranh.

+ Trạng thái tâm lí của nhân vật thường là những buồn đau dai dẳng, luôn bị kí ức chiến tranh lôi ngược về quá khứ (hồn xiêu phách lạc, ý thức mờ mọt, lú lẫn, mê mẩn, cô quạnh, âu sầu, bi quan bế tắc, vô vọng….)

1. “Khuôn mặt” chiến tranh trong hồi ức của nhân vật Kiên

• Dữ tợn, chết cóc, phi nhân tính, gây ám ảnh nặng nề và nỗi buồn đau không dứt cho những ai từng trực tiếp trải qua. Để lại ấn tượng nặng nề trong kí ức của nhân vật có lẽ chính là “trận tử chiến truông Gọi Hồn với những diễn biến nặng nề của nó cùng số phận bi thảm của tiểu đoàn”.
• Nhưng đó không phải là “khuôn mặt” duy nhất của chiến tranh. Từ góc độ khác có thể thấy vẻ hào hùng và lãng mạn của nó bất chấp những thực tế khốc liệt.
• Có thể thấy mỗi sự việc đều được nhìn nhận đa chiều, tùy theo tâm thế cũng như nhận thức của mỗi con người. Nỗi đau mà nhân vật Kiên gánh chịu cũng rất đáng trân trọng. Vì thế, cái nhìn về chiến tranh không còn sự hời hợt công thức mà ở đây nó còn giảm đi phần gai góc của hiện thực và nhìn đời sống một chiều.

1. “Sự phục sinh trong chuỗi tái hiện” của nhân vật Kiên 

• Chi tiết “Kiên tin rằng anh đã phục sinh, nhưng là một sự phục sinh lùi về sâu xa”; “có vẻ như anh đã tìm ra cuộc đời mới của mình: đấy chính là cuộc đời đã qua, là tuổi trẻ đã mất đi trong nỗi buồn chiến tranh”….

=>Trở về quá khứ, nhân vật Kiên thấy được chính mình khi ống với toàn bộ kí ức. Kiên trờ thành một hiện tượng “dị biệt, khó cắt nghĩa” trong mắt mọi người. Đo cũng là số phận của con người “đi tìm thời gian đã mất”. Và anh đã hạnh phúc vì “tắm gội” trong kí ức, tâm hồn anh như được phục sinh. Điều này gợi lên nhiều nhận thức sâu sắc và mới mẻ cho độc giả.

Nhiệm vụ 3: Thủ pháp đồng hiện và bút pháp dòng ý thức thể hiện trong đoạn trích Nỗi buồn chiến tranh

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập.

• GV yêu cầu HS thảo luận nhóm nhỏ gồm 4 HS theo kĩ thuật Khăn trải bàn với vị trí ngồi như hình vẽ dưới đây:

+ Hãy phân tích thủ pháp đồng hiện và bút pháp dòng ý thức thể hiện qua đoạn trích Nỗi buồn chiến tranh?

- GV yêu cầu HS sử dụng phần mềm sơ đồ tư duy (như Miro hoặc MindMeister) để thiết kế một "Bản đồ dòng ý thức" của Kiên, thể hiện sự đan xen giữa hiện tại (hậu chiến) và quá khứ (trong chiến tranh) thông qua các liên kết phi tuyến tính.

- HS tiếp nhận nhiệm vụ.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập.

- Các nhóm thảo luận để trả lời.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận.

- GV mời 1 vài nhóm đứng dậy trả lời câu hỏi.

- GV theo dõi và điều hành hỗ trợ HS khi cần.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập.

- GV nhận xét, chốt kiến thức.

3. Thủ pháp đồng hiện và bút pháp dòng ý thức thể hiện trong đoạn trích Nỗi buồn chiến tranh

a. Thủ pháp đồng hiện

- Lấy cơ sở là dòng hồi ức của nhân vật Kiên, thủ pháp đồng hiện được biểu hiện thông qua: hệ thống các hình ảnh, sự việc vốn xảy ra ở những thời điểm cũng như không gian khác nhau. “Kiên cũng không thể cắt nghĩa được vì sao vào cái đêm lạnh giá ấy, đứng trước cửa sổ nhìn màn mưa mỏng đang chầm chậm tràn ngang qua bầu trời không khí xanh xám run rẩy, uốn ngả theo chiều gió đông bắc, lòng đăm đắm nhớ tới Phương…”. Từ đó góp phần làm sáng tỏ nội tâm của Kiên.

- Tác giả đã thể hiện quá trình phục hiện kí ức của nhân vật bằng việc tập trung miêu tả sự cô đơn trong lòng nhân vật. Từ đó dẫn đến khao khát muốn gặp gỡ đồng đội. Và là nguyên nhân cho một loạt kí ức đồng hiện trong tâm tư của Kiên.

+ “Con người nội tâm trong anh cô quạnh, âu sầu không hề cảm thấy gió lạnh chiều tà” => Sự cô đơn trong con người Kiên, cô đơn đến âu sầu khiến Kiên không thể cảm nhận được điều gì ngay cả cơn gió lạnh.

+ “Và, trên vùng không gian tinh thần ấy Kiên đã thấy sự hiện diện bí ẩn một gương mặt mà từ lâu đã lãng quên” => Sự khát khao mong mỏi trong kí ức của Kiên hiện lên một gương mặt mà nhân vật đã quên đó có thể là một người bạn cũ cũng có thể là một đồng đội cũ tại chiến trường….

b. Bút pháp dòng ý thức

Thể hiện qua trạng thái chuyển động không ngừng đồng thời đầy phức tạp của ý thức nhân vật. Nhân vật Kiên chìm đắm trong hồi ức và “tôi” thì triền miên trong những sự băn khoăn trước những gì Kiên bỏ lại. Từ đó mọi mặt của trạng thái tinh thần nhân vật đã được bộc lộ. Từ đó người đọc cảm nhận được hiện thực của chiến tranh cũng như triết lí quan niệm của người viết về đời sống và tham gia đối thoại, tranh biện với nhân vật và nhà văn.

Nhiệm vụ 4: Tổng kết giá trị nội dung nghệ thuật của tác phẩm

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập.

- HS sử dụng kĩ năng tổng hợp, thảo luận theo cặp để trả lời câu hỏi:

+ Nhận xét những đặc sắc về nghệ thuật và nội dung của đoạn trích Nỗi buồn chiến tranh?

- Các nhóm tiếp nhận nhiệm vụ.

Bước 2: HS thực hiện nhiệm vụ học tập.

- Các nhóm thảo luận để trả lời.

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động và thảo luận.

- HS trả lời câu hỏi, chia sẻ suy nghĩ.

- GV quan sát và khích lệ.

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập.

- GV nhận xét, chốt kiến thức.

III. Tổng kết

1. Nội dung

+ Nội tâm đầy đau đớn, bất ổn, giằng xé của nhân vật Kiên về quãng thời gian nhân vật đã trải qua. Nó trở thành nỗi ám ảnh khiến anh không thể thoát ra được.

+ Đồng thời là những suy ngẫm của “tôi” về bản thảo dang dở của nhân vật Kiên và phát hiện về Nỗi buồn chiến tranh của Kiên.

1. Nội dung

+ Sự độc đáo trong việc xây dựng mạch cảm xúc của câu chuyện. 

+ Sự đan xen dịch chuyển ngôi kể và điểm nhìn từ đó làm nổi bật nội của đoạn trích.

+ Thủ pháp đồng hiện và bút pháp dòng ý thức giúp thể hiện nội dung cũng như mạch cảm xúc của nhân vật.