Giáo án NLS Lịch sử 8 kết nối Bài 5: Cuộc xung đột Nam – Bắc triều và Trịnh – Nguyễn

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

GV yêu cầu HS thảo luận cặp đôi, khai thác Tư liệu, mục Em có biết, đọc thông tin mục 1 SGK tr.23, 24 và trả lời câu hỏi: Hãy trình bày những nét chính về sự ra đời của Vương triều Mạc. 

- GV hướng dẫn HS thảo luận, tìm các từ khóa trong nội dung của mục và tư liệu: nhà Lê, khủng hoảng, tranh chấp, Mạc Đăng Dung thâu tóm quyền hành,…

→ HS tóm tắt về tình hình nước Đại Việt cuối thời Lê Sơ và sự ra đời của triều Mạc (thời gian ra đời, người đứng đầu).

- GV mở rộng kiến thức, yêu cầu HS cả lớp cùng thảo luận (không tranh luận đúng, sai mà có sự nhìn nhận đúng về vấn đề lịch sử, đánh giá khách quan về nhân vật lịch sử):

Có hai quan điểm đánh giá về việc Mạc Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi, lập ra Triều Mạc:

+ Quan điểm của các sử gia phong kiến: coi việc cướp ngôi vua là “nguy triểu, là việc làm “danh không chính, ngôn không thuận; việc không nên làm. 

+ Quan điểm khoa học mới nhất chứng minh rằng: do Triều Lê đã đến lúc suy yếu, khủng hoảng nên sự ra đời của Vương triều Mạc là điều tất yếu. Nếu như không có Mạc Đăng Dung thì cũng sẽ là nhân vật khác, dòng họ khác lên thay thế.  

Em ủng hộ quan điểm nào? Vì sao?

- GV cho HS xem thêm hình ảnh, video về Mạc Đăng Dung:

Mạc Đăng Dung

http://vtv.vn/video/khat-vong-non-song-mac-dang-dung-va-viec-kien-lap-vuong-trieu-mac-nam-1527-354681.htm

Bước 2: HS tiếp nhận, thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS khai thác Tư liệu, đọc thông tin trong mục, thảo luận và trả lời câu hỏi.

- GV quan sát, hướng dẫn, hỗ trợ HS (nếu cần thiết).

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động, thảo luận

- GV mời đại diện 1 – 2 HS trình bày những nét chính về sự ra đời của Vương triều Mạc.

- GV mời HS xung phong trình bày quan điểm nhận xét về Mạc Đăng Dung. 

- GV yêu cầu các HS khác lắng nghe, nhận xét, bổ sung ý kiến (nếu có).

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, đánh giá, kết luận và nhấn mạnh: Mỗi quan điểm đưa ra đều có cơ sở riêng. Chúng ta cần nhìn nhận sự kiện lịch sử một cách khách quan, ghi nhận sự đóng góp (công) và cả những hạn chế (tội) của mỗi triều đại trong lịch sử dân tộc.

- GV liên hệ, mở rộng: 

+ Quan điểm phê phán Mạc Đăng Dung ở Việt Nam đã có sự thay đổi qua những giai đoạn lịch sử khác nhau, đánh giá lại vai trò lịch sử của Mạc Đăng Dung theo hướng cởi mở khách quan hơn thời Lê - Trịnh... Qua những kết quả nghiên cứu trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, tư tưởng,   văn học - nghệ thuật, giáo dục, tôn giáo - tín ngưỡng cho thấy sự ra đời của nhà Mạc và những động thái chính trị - quân sự của Mạc Thái Tổ (Mạc Đăng Dung) là phù hợp với bối cảnh khách quan lúc bấy giờ, khi nhà Hậu Lê đã suy sụp không còn trị nước được nữa.

+ Hiện nay ở Hà Nội và nhiều địa phương khác trong cả nước có những đường phố được đặt tên của hai vị vua Triều Mạc. 

• Hà Nội: phố Mạc Thái Tổ, Mạc Thái Tông ở quận Cầu Giấy.

• Nhiều tỉnh và thành phố lớn khác: tên đường phố là Mạc Đăng Dung, Mạc Đăng Doanh,... 

→ Thể hiện quan điểm đánh giá khách quan, ghi nhận đúng những đóng góp của Triều Mạc trong lịch sử dân tộc.

- GV chuyển sang nội dung mới. 

1. Sự ra đời Vương triều Mạc

- Tình hình Đại Việt cuối thời Lê:

+ Nhà Lê lâm vào thời kì khủng hoảng, suy thoái.

+ Các phe phái phong kiến xung đột và tranh chấp.

+ Khởi nghĩa nông dân nổ ra

→ Triều đình suy yếu.

- Sự ra đời của Triều Mạc:

+ Mạc Đăng Dung dần thâu tóm quyền hành.

+ Năm 1527, Mạc Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi, lập ra Triều Mạc. 

+ Sau khi lên ngôi, ông thực hiện một số chính sách về chính trị, kinh tế, xã hội.

1.1.TC2a: Khai thác được thông tin từ nguồn học liệu số dưới sự hướng dẫn của GV.

Nhiệm vụ 1: Nguyên nhân bùng nổ

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV yêu cầu HS làm việc cá nhân, khai thác Tư liệu 2, Hình 5.3, đọc mục Em có biết và thông tin trong mục 3a để trả lời câu hỏi: Hãy giải thích nguyên nhân dẫn đến cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn.

- GV nêu câu hỏi gợi mở cho HS tìm hiểu:

+ Tranh vẽ phủ chúa Trịnh thế kỉ XVII phản ánh điều gì về tình hình vua Lê, chúa Trịnh ở Đàng Ngoài?

+ Thế lực của họ Trịnh được hình thành và mạnh lên như thế nào?

+ Họ Nguyễn do ai xây dựng sự nghiệp đầu tiên ở Đàng Trong? 

+ Vì sao họ Nguyễn tuyên bố chống lại họ Trịnh?

- GV trình chiếu cho HS quan sát thêm một số hình ảnh liên quan đến chiến tranh Trịnh – Nguyễn: 

Nguyễn Hoàng và Trịnh Kiểm

Trịnh Kiểm	Nguyễn Hoàng

Bước 2: HS tiếp nhận, thực hiện nhiệm vụ học tập

- HSlàm việc cá nhân, khai thác Tư liệu 2, Hình 5.3, đọc thông tin trong mục và trả lời câu hỏi.

- GV quan sát, hướng dẫn, hỗ trợ HS (nếu cần thiết).

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động, thảo luận

- GV mời đại diện 1 HS trả lời câu hỏi gợi mở:

+ Tình hình vua Lê, chúa Trịnh ở Đàng Ngoài qua tranh vẽ phủ chúa Trịnh thế kỉ XVII:

• Bức tranh được vẽ nắm 1685, mô phỏng cảnh chúa Trịnh thiết triểu. Thời kì này, phủ chúa cũng hình thành hệ thống các quan văn, quan võ chuyên cùng chúa bàn bạc các chủ trương, chính sách lớn của Nhà nước và chỉ đạo thực hiện mọi công việc lớn nhỏ của đất nước.
• Chúa Trịnh nắm thực quyền còn vua Lê chỉ còn là danh nghĩa, vai trò ngày càng lu mờ. Phủ chúa được xây dựng ở ven hồ Hoàn Kiếm, là công trình đổ sộ và lộng lẫy mà theo ghi chép của Hải Thượng Lãn Ông (Lê Hữu Trác) trong Thượng kinh ký sự là nơi xa hoa tráng lệ “cả trời Nam sang nhất là đây!”.

+ Thế lực của họ Trịnh được hình thành và mạnh lên khi Trịnh lên thay, nắm toàn bộ binh quyền.

+ Nguyễn Hoàng xây dựng sự nghiệp đầu tiên ở Đàng Trong.

+ Họ Nguyễn tuyên bố chống lại họ Trịnh vì mâu thuẫn giữa hai dòng họ. 

- GV mời đại diện 1 – 2 HS trình bày nguyên nhân dẫn đến cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn.

- GV yêu cầu các HS khác lắng nghe, nhận xét, bổ sung ý kiến (nếu có).

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

- GV nhận xét, đánh giá và kết luận về nguyên nhân dẫn đến cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn.

- GV chuyển sang nhiệm vụ mới. 

3. Xung đột Trịnh – Nguyễn

a. Nguyên nhân bùng nổ

- Năm 1545, Nguyễn Kim chết, hai con trai còn nhỏ tuổi, con rể là Trịnh Kiểm lên thay, nắm toàn bộ binh quyền. 

- Mâu thuẫn giữa hai dòng họ Trịnh, Nguyễn trở nên gay gắt. → Cuộc chiến tranh Trịnh - Nguyễn bùng nổ, kéo dài trong gần nửa thế kỉ (1627 - 1672).

Nhiệm vụ 2: Hệ quả

Bước 1: GV chuyển giao nhiệm vụ học tập

- GV yêu cầu HS làm việc cặp đôi, đọc thông tin trong mục SGK tr.26, trả lời câu hỏi: Nêu hệ quả của cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn.

- GV cho HS xem đoạn phim tư liệu về cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn:

https://www.youtube.com/watch?v=KsyW3rG8wk0

- GV hướng dẫn HS đọc mục Em có biết SGK tr.26, kết hợp quan sát một số hình ảnh liên quan đến Lũy Thầy (Lũy Đào Duy Từ) và trả lời câu hỏi:

Câu thơ dân gian:

Khôn ngoan qua được Thanh Hà

Dẫu rằng có cánh khó qua Lũy Thầy

Cho em biết điều gì về cuộc xung đột giữa hai dòng họ Trịnh – Nguyễn?

Hệ thống lũy Thầy trên bản đồ ngày nay

Tấm bia dấu tích Lũy Đầu Mâu

Quảng Bình Quan (cổng hạ Lũy Thầy)

Trên đỉnh người dân lập bàn thờ Đào Duy Từ

- GV cho HS xem thêm video về hậu quả của cuộc xung đột Nam – Bắc triều, Trịnh Nguyễn:

http://vtv.vn/video/khat-vong-non-song-chua-trinh-va-chu-nguyen-cham-dut-chien-tranh-nam-1672-443839.htm

Bước 2: HS tiếp nhận, thực hiện nhiệm vụ học tập

- HS làm việc cặp đôi, quan sát video, hình ảnh, đọc thông tin trong mục và trả lời câu hỏi.

- GV quan sát, hướng dẫn, hỗ trợ HS (nếu cần thiết).

Bước 3: Báo cáo kết quả hoạt động, thảo luận

- GV mời đại diện 1 – 2 HS trình bày về hệ quả của cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn.

- GV mời 1 – 2 HS trình bày về cuộc xung đột giữa hai dòng họ Trịnh – Nguyễn thể hiện qua 2 câu thơ:

Hai bên Trịnh – Nguyễn giao chiến kéo dài, cuối cùng lấy sông Gianh (Quảng Bình) làm ranh giới, chia cắt đất nước thành Đàng Ngoài (từ sông Gianh trở ra Bắc), Đàng Trong (từ sông Gianh trở vào Nam). Lũy Thầy là bức tường thành ngăn đôi đất nước.

- GV yêu cầu các HS khác lắng nghe, nhận xét, bổ sung ý kiến (nếu có).

Bước 4: Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

GV nhận xét, đánh giá và kết luận về hệ quả của cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn.

b. Hệ quả

- Đất nước bị chia cắt thành Đàng Trong và Đàng Ngoài.

- Gây ra nhiều đau thương, tổn thất cho nhân dân.

- Tổn hại đến sự phát triển chung của quốc gia, dân tộc.

- 5.2.TC2b: Sử dụng công cụ số (YouTube) để tìm hiểu thông tin từ video trên Internet.

- 1.1.TC2a: Khai thác được thông tin từ nguồn học liệu số dưới sự hướng dẫn của GV.